Châu Âu ra tuyên bố lịch sử: Thắt chặt “mặt nạ nhân quyền”, siết chặt trục xuất tội phạm và di dân trái phép

Tuyên bố này đang được xem là cú rà soát hệ thống “khoảnh khắc lịch sử”, vừa mở rộng quyền trục xuất cho các nước, vừa vấp phải làn sóng chỉ trích từ các tổ chức nhân quyền lo ngại về nguy cơ thu hẹp quyền tiếp cận tị nạn.

Ảnh minh họa - © Báo điện tử tin tức VIỆT ĐỨC

1. Bối cảnh ra đời Tuyên bố Chişinău

• Từ ý tưởng của 9 nước châu Âu: Một năm trước, Thủ tướng Bỉ Bart De Wever cùng 8 chính phủ khác đã khởi động chiến dịch kêu gọi “phiên bản mới” của ECHR để giải quyết “kẽ hở pháp lý” mà các luật sư di trú và tội phạm thường khai thác.

• Hội đồng châu Âu chuyển động: Uỷ ban chỉ đạo về nhân quyền (CCDH) đã họp từ tháng 3/2026 để soạn thảo “tuyên bố chính trị” về di cư trong khuôn khổ ECHR, kết thúc bằng lễ ký tại Chişinău (Moldova).

• Đồng bộ với EU: Tuyên bố Chişinău được tung ra song song với các cải cách luật tị nạn và trục xuất mới của Liên minh châu Âu, cho thấy sự phối hợp giữa 46 thành viên Hội đồng châu Âu và 27 nước EU trong chính sách di cư.

2. Siết chặt hai “ổ khóa” nhân quyền (Điều 3 và 8)

2.1. Điều 3: Cấm tra tấn và đối xử vô nhân đạo

• Tình trạng trước đây: Các luật sư làm hồ sơ tị nạn thường lập luận: nếu người dân phải trở về nước có điều kiện y tế, kinh tế, an ninh kém hơn, việc trục xuất sẽ cấu thành “đối xử vô nhân đạo” theo Điều 3 ECHR, qua đó trì hoãn hoặc vô hiệu hoá lệnh trục xuất.

• Diễn giải mới trong Tuyên bố Chişinău:

  • Rào cản nhân quyền theo Điều 3 phải được giữ ở mức “rất cao và bất biến” (very high and stable threshold).

  • Viêc chênh lệch chất lượng y tế, mức sống, kinh tế giữa nước trục xuất và nước nhận không còn là cơ sở pháp lý tự động để ngăn lệnh trục xuất, trừ những trường hợp cực kỳ đặc biệt, cụ thể và có bằng chứng rõ ràng.

  • Quốc gia trục xuất không có nghĩa vụ phải đảm bảo rằng nước trở về đạt tiêu chuẩn sống ngang với nước sở tại.

2.2. Điều 8: Quyền riêng tư, đời sống gia đình

• Đòn bẫy trước đây: Tội phạm nước ngoài thường viện dẫn Điều 8 để chống lệnh trục xuất, lập luận rằng việc tách họ khỏi vợ con, gia đình tại châu Âu sẽ làm “huỷ hoại” đời sống riêng tư và gia đình.

• Điểm nhấn mới:

  • Tuyên bố xác nhận: việc trục xuất người phạm tội nghiêm trọng là hợp pháp nếu nhằm phục vụ an ninh quốc gia, an toàn công cộng và phòng chống tội phạm.

  • Quyền cá nhân phải được đặt lên bàn cân minh bạch với lợi ích công chúng, không còn được ưu tiên tuyệt đối khi người đó có án hình sự.

3. Mở đường cho “bắt giữ và xử lý ngoài lãnh thổ”

Lần đầu tiên, Hội đồng châu Âu chính thức thừa nhận di cư đường biển và số lượng người xin tị nạn vượt xa mức tưởng tượng từ thời soạn thảo ECHR vào những năm 1950. Trên cơ sở đó, Tuyên bố Chişinău “bật đèn xanh” cho các mô hình mới:

3.1. Chuyển người xin tị nạn sang nước thứ ba

• Ý tưởng: Một số nước EU (như Đức, Hà Lan, Áo, Đan Mạch, Hy Lạp) đang thảo luận việc xây dựng trung tâm trục xuất (return hubs) đặt tại các nước thứ ba ngoài khối EU, nơi người xin tị nạn bị từ chối sẽ được vận chuyển đến để chờ hồi hương.

• Điều kiện bắt buộc:

  • Các nước thứ ba phải đồng ý tiếp nhận người bị trục xuất.

  • Các trung tâm phải được hoạt động theo thoả thuận song phương hoặc đa phương, không được vi phạm cấm “bắt giữ trái pháp luật” của ECHR.

3.2. Mô hình “trung tâm trục xuất ngoài châu Âu”

• Đặc điểm:

  • Người bị từ chối tị nạn sẽ được giữ tại trung tâm trong thời gian chờ bố trí chuyến bay về nước xuất xứ, giảm áp lực lên hệ thống tạm giữ và nhà tạm trú trong nội địa.

  • Các quốc gia đang tham gia (như Đức, Hà Lan, Áo, Đan Mạch, Hy Lạp) xem đây là “công cụ pháp lý” để tổ chức trả người nhanh, hiệu quả, giảm chi phí.

• Lo ngại nhân quyền: NGO và các tổ chức theo dõi nhân quyền cảnh báo, nếu quản lý không chặt, các trung tâm có thể trở thành nhà tù ngoài luật, nơi người bị giữ chờ hàng năm không rõ ngày được xét lại.

4. Phản ứng chính trị: Hoan nghênh từ Anh, chỉ trích từ các NGO

4.1. Chính phủ Anh ăn mừng

• Anh đóng vai trò dẫn dắt: Vương quốc Anh là một trong những quốc gia tiên phong kêu gọi “cập nhật ECHR dành cho thế kỷ 21”, với lập luận “các tội phạm nghiêm trọng không thể dùng kẽ hở nhân quyền để trì hoãn trục xuất hoặc dẫn độ”.

• Văn phòng Ngoại giao (FCDO) khẳng định tuyên bố sẽ giúp các tòa án Anh rõ ràng hơn trong việc từ chối kháng cáo lợi dụng ECHR nhằm né tránh việc trục xuất.

4.2. Tổ chức nhân quyền cảnh báo “lùi bước”

• Amnesty International, FIDH và các tổ chức khác cho rằng Tuyên bố Chişinău có thể mở đường cho các chính phủ “định nghĩa lại” ECHR theo hướng có lợi cho chính sách cứng rắn, trong khi giảm quyền bảo vệ cho người di cư và người xin tị nạn.

• Họ cảnh báo:

  • Áp lực từ tuyên bố có thể khiến các tòa án nhân quyền châu Âu (ECtHR) bị “đè nặng” bởi làn sóng chính sách trục xuất nhanh, dẫn đến giảm xét xử kỹ lưỡng trong từng trường hợp.

  • Các tiêu chuẩn “rất cao và bất biến” theo Điều 3 có thể bị các nước hiểu một cách quá rộng, mở đường cho việc trục xuất về những vùng chiến sự hoặc kém an toàn.

5. Danh sách các điểm chính dễ nhớ

5.1. Những thay đổi chính về luật nhân quyền

• Rào cản Điều 3 ECHR về cấm tra tấn không còn tự động bao trùm mọi chênh lệch y tế, kinh tế giữa hai nước.

• Trục xuất tội phạm nước ngoài được coi là hợp pháp hơn nếu nhắm vào an ninh công cộng, không còn bị “đóng đinh” chỉ vì có gia đình tại châu Âu.

• Các nước được khuyến khích sáng tạo mô hình ngoài lãnh thổ (trung tâm trục xuất, chuyển sang nước thứ ba) nhưng phải tuân thủ ECHR và thoả thuận với bên nhận.

5.2. Các quốc gia và nhóm hành động nổi bật

• 46 nước thành viên Hội đồng châu Âu đồng thuận chính trị – Anh, Đức, Pháp, Ý, Ba Lan, Thổ Nhĩ Kỳ, Ukraine… đều nằm trong danh sách.

• Nhóm “return hubs”: Đức, Hà Lan, Áo, Đan Mạch, Hy Lạp đang dẫn dắt dự án xây dựng trung tâm ngoài châu Âu.

• 9 nước khởi xướng cải cách ECHR mang tính “hard‑line” về di cư, bao gồm Bỉ, Đức, Pháp, Hà Lan, Áo, Thụy Sĩ, Ba Lan, Thổ Nhĩ Kỳ và một số nước Đông Âu khác.

5.3. Những rủi ro và thách thức xã hội

• Nguy cơ hạn chế quyền tị nạn cho người thật sự gặp nguy hiểm, nếu cơ quan xét duyệt “đơn giản hoá” các tiêu chuẩn nhân quyền.

• Mâu thuẫn nội bộ trong EU: Một số nước ôn hoà hơn về nhân quyền lo ngại tuyên bố sẽ kéo Brussels về “điểm cực hữu” trong chính sách di cư.

• Mâu thuẫn giữa “an toàn công cộng” và “bảo vệ quyền con người” có thể trở thành trung tâm tranh luận trong các kỳ bầu cử châu Âu sắp tới.

Thành Lộc - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC

Báo TINTUCVIETDUC - Trang tiếng Việt nhiều người xem nhất tại Đức

- Báo điện tử tại Đức từ năm 1995 -

TIN NHANH | THỰC TẾ | TỪ NƯỚC ĐỨC