Đứa trẻ bảy tuổi đứng cạnh bồn rửa chén, tay còn ướt, mặt đầy lo lắng. Nó vừa làm đổ nước, vừa để lại vài vết bẩn trên chiếc đĩa. Người mẹ vội vàng nói: “Thôi, để mẹ làm cho nhanh.”
Chỉ một câu thôi. Nhưng lặp lại nhiều lần, nó có thể dần tắt đi thứ mà không cuốn sách nào dạy lại được: mong muốn được góp sức, được làm việc, được cảm nhận mình có ích.
Thành Lộc - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
Người ta hay trách trẻ hôm nay lười biếng, đòi hỏi, không biết thương cha mẹ. Có người còn nói những lời nặng nề đến mức khiến người nghe xót lòng.
Nhưng trước khi kết luận một đứa trẻ “vô ơn”, có lẽ người lớn cần dừng lại và tự hỏi: Chúng ta đã cho con thấy cuộc sống thật của mình chưa?
Cho con mọi thứ, rồi trách con đòi hỏi
Nhiều bậc cha mẹ thương con theo cách rất dễ hiểu. Con muốn ăn gì, mua. Con thích món đồ gì, sắm. Sợ con thua kém bạn bè, dù gia đình đang khó khăn, người lớn vẫn cố gắng cho con bằng được.
Ý tốt ấy đôi khi biến thành một thói quen âm thầm. Trẻ lớn lên trong cảm giác rằng mọi thứ đều có thể xuất hiện khi mình muốn. Cha mẹ lúc nào cũng “có thể”. Cửa hàng lúc nào cũng mở. Điện thoại chỉ cần bấm vài cái là món đồ về nhà.
Nhưng trẻ chỉ nhìn thấy điều đang diễn ra trước mắt. Nếu chưa từng nghe cha mẹ nói về một ngày làm việc mệt mỏi, chưa từng biết một chiếc áo hay một bữa cơm phải đổi bằng bao nhiêu giờ lao động, làm sao con tự nhiên hiểu được giá trị của đồng tiền?
Rồi một ngày hoàn cảnh thay đổi. Cha mẹ không còn đủ khả năng đáp ứng như trước. Lúc ấy, người lớn quay sang trách con “đòi hỏi”, “không biết điều”. Nhưng có khi cái gốc của thói quen ấy đã được gieo từ rất sớm, bằng chính cách chúng ta từng nói “có” với mọi yêu cầu của con.
Dạy con tiết kiệm không phải là làm con khổ. Đó là cho con nhìn thấy sự thật của cuộc sống. Trong nhà cần có những lúc được mua, những lúc phải chờ; có thứ thật sự cần, có thứ chỉ là mong muốn nhất thời.
Khi gia đình thật sự khó khăn, cha mẹ hoàn toàn có thể nói thẳng: “Mẹ xin lỗi, hiện tại mẹ chưa có tiền mua cho con. Khi nào mẹ có đủ, và nếu đó là thứ cần thiết, mẹ sẽ mua.”
Câu nói ấy có thể khiến con buồn. Nhưng buồn một chút không đáng sợ. Đáng sợ hơn là con lớn lên mà tưởng mọi thứ đều đến dễ dàng, rồi hoảng hốt khi phát hiện cuộc đời không vận hành như vậy.
Trẻ không sinh ra đã lười
Chuyện trẻ lười cũng vậy. Trẻ nhỏ vốn không ghét lao động. Ngược lại, có giai đoạn chúng tò mò đến mức muốn làm mọi thứ giống người lớn.
Mẹ cầm chổi, con cũng muốn quét. Mẹ rửa chén, con cũng muốn chạm vào bọt xà phòng. Cha sửa đồ, con đứng cạnh, mắt sáng lấp lánh, hỏi liên tục: “Con làm được không?”
Đó là lúc quý giá nhất. Nhưng cũng là lúc nhiều người lớn vội vàng chặn lại: “Con làm bừa bộn quá.” “Làm gì mà chậm thế.” “Thôi để mẹ làm cho nhanh.”
Một lần thì không sao. Hai lần, ba lần, rồi hàng chục lần... Đứa trẻ dần hiểu một điều rất đơn giản: Mình làm chỉ khiến cha mẹ phiền. Vậy thì thôi, đừng làm.
Nhiều năm sau, cha mẹ lại thở dài: “Con lớn rồi mà chẳng biết phụ giúp gì cả.” Nghe thật đau. Vì có khi đứa trẻ “lười” ấy, ngày nhỏ, đã từng chủ động đưa cho mẹ một chiếc khăn lau bàn. Chỉ là nó bị từ chối quá nhiều lần.
Một đứa trẻ muốn biết làm việc thì phải được phép làm. Phải được phép vụng về. Phải được phép làm chậm. Phải được phép làm sai, làm hỏng, làm chưa sạch, rồi làm lại.
Người xưa có câu: “Ngọc bất trác, bất thành khí; nhân bất học, bất tri đạo.” Ngọc không được mài thì không thành vật quý. Con người không được học, không được trải nghiệm, thì khó hiểu được đạo lý làm người.
Cho con cơ hội làm sai
Một đứa trẻ bốn, năm hay bảy tuổi rửa chén chưa sạch là chuyện bình thường. Nó quét nhà còn sót rác cũng chẳng có gì đáng ngạc nhiên. Nó vào bếp phụ mẹ nấu ăn, có khi khiến mẹ phải dọn thêm một lúc nữa.
Nhưng đó chính là quá trình học. Không đứa trẻ nào sinh ra đã biết quét nhà gọn gàng, rửa chén sạch bong, nấu ăn khéo léo hay tự chịu trách nhiệm. Tất cả những điều ấy phải được rèn từng chút một.
Nếu cha mẹ vì muốn nhanh mà luôn làm thay, vì muốn sạch mà không cho con động tay, vì thấy con vụng về mà chê bai, thì chẳng khác nào không cho viên ngọc cơ hội được mài.
Giáo dục con không phải là bắt con lập tức làm tốt như người lớn. Đó là kiên nhẫn biến một đứa trẻ chưa biết thành một người biết làm. Là đứng cạnh, chỉ cách làm, rồi nói một câu: “Lần này tốt hơn rồi đấy.”
Chỉ một câu thôi, nhưng nó có thể giữ lại ngọn lửa mong muốn được giúp đỡ trong con.
Biết ơn bắt đầu từ cách cha mẹ đối xử
Muốn con biết ơn, cha mẹ cũng cần biết nói “cảm ơn” và “xin lỗi” với con.
Con chia mẹ một miếng thức ăn, hãy cảm ơn. Con cố gắng rửa chén dù làm chưa tốt, hãy ghi nhận. Con tự dọn đồ chơi, hãy để con thấy nỗ lực của mình được nhìn thấy.
Trẻ không chỉ học từ những điều cha mẹ dạy. Trẻ học từ chính cách cha mẹ đối xử với mình. Nếu con luôn bị coi là gánh nặng khi muốn giúp, con sẽ khó tin rằng sự sẻ chia là điều đáng quý.
Muốn con biết biết ơn, hãy để con được cảm nhận sự biết ơn. Muốn con biết thương người, hãy để con được đối xử bằng sự thấu hiểu. Muốn con biết lao động, hãy cho con cơ hội được lao động.
Đó không phải là những nguyên lý cao siêu. Đó là những việc rất nhỏ, lặp lại mỗi ngày: một lời cảm ơn, một sự kiên nhẫn, một lần cho con thử, một lần dám nói thật với con về khó khăn của gia đình.
Trước khi trách con, hãy nhìn lại mình
Vậy nên, trước khi hỏi: “Tại sao con không hiểu cha mẹ?”, có lẽ người lớn cũng nên hỏi ngược lại: “Mình đã thật sự hiểu con chưa?”
Có khi điều chúng ta gọi là một đứa trẻ lười biếng, chỉ là một đứa trẻ đã nhiều lần bị từ chối khi muốn giúp đỡ. Có khi điều chúng ta gọi là đòi hỏi, lại bắt đầu từ những năm tháng cha mẹ luôn cố đáp ứng mọi yêu cầu mà không cho con thấy giới hạn của cuộc sống.
Nuôi con không chỉ là cho con một cuộc sống đủ đầy. Nuôi con còn là dạy con hiểu giá trị của lao động, giới hạn của cuộc sống và sự vất vả phía sau mỗi điều mình nhận được.
Một viên ngọc muốn thành ngọc quý phải được mài giũa. Một đứa trẻ muốn trưởng thành cũng cần được cha mẹ kiên nhẫn dạy dỗ. Đừng đợi đến khi con lớn mới trách con không biết điều. Hãy bắt đầu từ hôm nay, bằng sự kiên nhẫn, bằng việc làm gương và bằng việc cho con cơ hội được tự mình trưởng thành.
Thu Phương - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC biên tập
