Tội đồ, nếu phải chỉ mặt, là mấy ông nhạc sĩ.
Hồng Đăng và câu hỏi làm tôi giật mình
Facebook tôi có một vinh dự rất lạ. Bác Hồng Đăng (Biển Hát Chiều Nay) hay share bài của tôi. Mỗi lần share, bác thường hỏi một câu ở đầu bài, kiểu của người cũ: "Thế này báo chính thống không thấy đăng?"
Tôi thì nghĩ ngược lại. Được bác Hồng Đăng đăng lại đã là một vinh dự lớn lắm rồi. Bác quá nổi tiếng. Chẳng phải vì những bài phát biểu từng rung rinh nghị trường Quốc hội như ca từ, mà chính bởi một ca khúc mà mấy ngày này người ta đang mang ra làm tội đồ: "Hoa sữa".
Tôi chưa bao giờ dám hỏi bác về bài hát ấy. Nhưng câu chuyện sau này ai cũng biết. Năm 1978, đạo diễn Đức Hoàn đặt bác viết nhạc cho phim "Hà Nội mùa chim làm tổ".
Phim sắp xong mà nhạc vẫn bí. Nhà thơ Nguyễn Hương Trâm buột miệng: Hay anh viết về hoa sữa đi, loài hoa thơm kỳ lạ trồng nhiều ở phố Nguyễn Du ấy.
Nhạc sĩ Hồng Đăng và bà Lê Anh Thúy. Ảnh: Tư liệu.
Bác Hồng Đăng khi ấy là người Nghệ An, chưa ở Hà Nội được bao lâu, chưa từng biết mặt mũi hoa sữa ra sao. Nhưng chỉ cần nghe cái tên thôi, cảm xúc đã dâng lên như nước vỡ bờ. Bác viết trong vài chục phút.
Và từ vài chục phút ấy, Hà Nội có một định nghĩa khác về mùa thu:
"Kỷ niệm ngày xưa vẫn còn đâu đó
Những bạn bè chung
Những con đường nhỏ
Hoa sữa vẫn ngọt ngào đầu phố đêm đêm
Có lẽ nào anh lại quên em..."
Lần đầu Lê Dung hát trong phim, còn hơi e ấp. Đến năm 1986, Nhã Phương thu âm, đổi khẽ "bạn bè chung" thành "bạn bè xưa", và bài hát bay đi. Rồi Thanh Lam, Hồng Nhung, Mỹ Linh, ... mỗi người một vết son, nhưng đều chung một mùi hương.
Chính bác đã biến một loài hoa bên lề thành chứng nhân của một cuộc tình dang dở. Từ đó, người ta không còn ngửi thấy hoa sữa nữa, người ta ngửi thấy kỷ niệm.
Vậy thì, hoa sữa có tội gì? Tội là của ông nhạc sĩ đã làm cho nó ngọt ngào quá mức chịu đựng hay sao?
Người lính già với cây ghi-ta ở Khuyên Club
Ký ức thứ hai của tôi về hoa sữa lại không ngọt ngào, mà khàn khàn mùi thuốc súng.
Chưa tròn 10 năm trước, nhân 40 năm chiến tranh Biên giới, tôi mời một người lính già mang cây ghi-ta đến nói chuyện ở Khuyên Club: Nhạc sĩ Trương Quý Hải.
Tôi cứ nghĩ anh sẽ chỉ nói về "Hát về anh", về biên giới đá tai mèo. Bất ngờ, anh ôm đàn và hát, giọng người lính già đã đi qua nhiều đèo dốc:
"Hoa sữa thôi rơi, em bên tôi một chiều tan lớp..."
Đó là "Hà Nội, mùa vắng những cơn mưa" - thơ Bùi Thanh Tuấn, nhạc Trương Quý Hải.
Trong bài hát của anh, hoa sữa không còn là thiếu nữ e ấp đầu phố Nguyễn Du nữa.
Nó là thứ rơi rụng, thôi rơi, như một cuộc chia ly không kèn không trống sau cơn mưa. Hương sữa trong tay người lính ấy nồng nàn, nhưng là cái nồng nàn của một thành phố đã vắng, của một người đã đi.
Tôi nhận ra, mấy ông nhạc sĩ này, ai cũng nợ hoa sữa một món nợ chữ tình. Họ mượn hương của nó để nói về cái không nói được: sự quên, sự nhớ, sự vắng.
Một dải ngân hà mang tên hoa sữa
Một khi đã trót mang tội, thì tội chồng tội.
Trịnh Công Sơn không thể đi qua mùa thu Hà Nội mà không cúi đầu trước nó: "Mùa hoa sữa về thơm từng ngọn gió" - Nhớ mùa thu Hà Nội. Chỉ một câu thôi, mà đủ làm cả mùa thu thức giấc.
Phú Quang, người tình chung thủy đến khắc khoải của Hà Nội, thì thầm trong "Im lặng đêm Hà Nội: Chỉ còn mùi hoa sữa nồng nàn trong căn phòng nhỏ". Ở đó, hoa sữa không còn ở ngoài phố, nó đã len vào tận gối chăn, vào nỗi cô đơn.
Và còn nữa. Nguyễn Phan Hách viết bài thơ "Hoa sữa", rồi Phạm Việt Long phổ thành
"Mối tình đầu:
Hôm ấy mùa thu anh vẫn nhớ
Hoa sữa thơm ngây ngất bên hồ",
thì mang hoa sữa lên xe bus, lên mái tóc của cô gái trẻ năm 2011:
"Hoa sữa rơi anh nhặt lên
Đưa vào tay em đặt trên mái tóc em"...
Mỗi người hái một chùm. Mỗi người gieo một mùi. Để rồi cuối cùng, Hà Nội không còn là Hà Nội nếu thiếu cái mùi ngai ngái, ngọt sắc, có phần vô lý ấy. Họ đã biến một loài cây công trình đô thị thành một biểu tượng văn hóa. Đó là một cuộc phù phép tập thể.
Phiên tòa cuối mùa thu
Cho nên những ngày cuối thu này, khi thấy người ta đấu tố hoa sữa, hắt hủi hoa sữa, đòi chặt bỏ, đòi thay thế bằng một loài cây "văn minh, ít mùi hơn", tôi lại thấy thương.
Người ta trách cái cây sao thơm nồng nặc thế. Sao lại nở vào lúc giao mùa, lúc người ta dễ cảm cúm, dễ ho nhất.
Nhưng cái cây có bao giờ tự nhận mình là biểu tượng đâu. Nó chỉ đứng đó, đến hẹn lại ra hoa, như một người đàn bà quê mùa cứ đến mùa lại mang gánh hoa ra chợ, không biết rằng hương của mình đã làm say cả một thế hệ thi sĩ.
Chính chúng ta, hay đúng hơn, chính mấy ông nhạc sĩ, đã bắt nó phải thơm hơn mức nó có thể. Đã bắt nó phải nhớ, phải quên, phải làm chứng cho những mối tình đầu.
Hoa sữa nồng nàn, đúng. Có lúc ngột ngạt, đúng. Nhưng chặt một cái cây thì dễ, chặt một ký ức thì sao?
Nếu mai này phố Nguyễn Du không còn một chùm hoa sữa nào, liệu có ai đó đi qua còn khẽ hát "có lẽ nào anh lại quên em" nữa không? Hay chúng ta sẽ có một mùa thu sạch sẽ, không mùi, không tội, và cũng không còn gì để nhớ?
Tôi thì vẫn đứng về phía tội đồ...
Nhà báo Mai Phan Lợi
