Một hình ảnh, hai bối cảnh lịch sử
Hình minh họa đặt cuộc chiến Trung Quốc–Việt Nam năm 1979 cạnh cuộc xâm lược Ukraine năm 2022, rồi nêu các điểm tương đồng như tranh chấp biên giới, bất đồng địa chính trị, mục tiêu gây sức ép và kết cục chưa giải quyết triệt để xung đột.
Cách đặt cạnh nhau này gợi ra một so sánh có ích, nhưng cần được đọc thận trọng.
Cuộc chiến năm 1979 chủ yếu diễn ra trong thời gian ngắn dọc biên giới đất liền; cuộc xâm lược năm 2022 là sự mở rộng thành chiến tranh toàn diện của xung đột Nga–Ukraine bắt đầu từ năm 2014. Vì vậy, có thể so sánh những động lực và cách thức chính trị–quân sự, nhưng không nên xem hai cuộc chiến là những sự kiện giống hệt nhau.
Năm 1979: chiến tranh trong thế đối đầu khu vực
Ngày 17/2/1979, quân đội Trung Quốc tiến vào miền Bắc Việt Nam trên nhiều hướng.
Bắc Kinh gọi chiến dịch là một cuộc “phản kích tự vệ”; nhiều phân tích lịch sử đặt nó trong bối cảnh quan hệ Trung–Việt xấu đi, Việt Nam ký hiệp ước hữu nghị và hợp tác với Liên Xô, đồng thời đưa quân vào Campuchia cuối năm 1978 và lật đổ chính quyền Khmer Đỏ — lực lượng được Trung Quốc hậu thuẫn.
Các yếu tố này đan xen với cạnh tranh Trung–Xô và những bất đồng song phương, nên không thể quy nguyên nhân cuộc chiến về một lý do duy nhất.
Giao tranh kéo dài khoảng một tháng. Trung Quốc tuyên bố rút quân vào tháng 3/1979; bài nghiên cứu của Hoover Institution ghi nhận các ước tính thương vong rất khác nhau và chưa được xác minh độc lập, đồng thời cho rằng đường biên không thay đổi đáng kể sau cuộc chiến.
Quan hệ hai nước tiếp tục căng thẳng, với các vụ đụng độ biên giới trong những năm sau đó; hai bên bình thường hóa quan hệ vào năm 1991.
Ukraine: từ xung đột năm 2014 đến cuộc xâm lược toàn diện
Chiến tranh Nga–Ukraine không bắt đầu từ năm 2022 theo nghĩa rộng: năm 2014, Nga kiểm soát Crimea và xung đột vũ trang bùng phát ở Donbas.
Đến cuối năm 2021, Nga tập trung lực lượng quy mô lớn quanh Ukraine; ngày 21/2/2022, Tổng thống Vladimir Putin công nhận các thực thể ly khai tự xưng ở Donetsk và Luhansk, rồi ngày 24/2 phát động cuộc xâm lược toàn diện.
Moscow viện dẫn những lý do an ninh, trong đó có việc Ukraine xích lại gần phương Tây và NATO.
Tuy nhiên, việc nêu ra lo ngại an ninh không làm thay đổi đánh giá pháp lý của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc: ngày 2/3/2022, cơ quan này thông qua Nghị quyết ES-11/1 với 141 phiếu thuận, 5 phiếu chống và 35 phiếu trắng, lên án hành động xâm lược, khẳng định chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine, đồng thời yêu cầu Nga rút quân.
Ảnh minh họa - © Báo điện tử tin tức VIỆT ĐỨC
Khác với cuộc chiến ngắn ở biên giới Trung–Việt, chiến sự tại Ukraine diễn ra trên phạm vi rộng và gây hậu quả nhân đạo sâu sắc. Nghị quyết của Liên Hợp Quốc khi đó nêu quan ngại về thương vong dân sự, người phải rời bỏ nhà cửa và thiệt hại đối với các cơ sở thiết yếu.
Những điểm tương đồng — và giới hạn của phép so sánh
Một điểm chung là cả hai cuộc xung đột đều gắn với cạnh tranh ảnh hưởng trong một môi trường địa chính trị rộng hơn. Năm 1979, quan hệ Việt Nam–Liên Xô và cuộc đối đầu giữa Bắc Kinh với Moscow là một phần quan trọng của bối cảnh.
Trước năm 2022, căng thẳng giữa Nga và Ukraine liên quan đến hướng đi đối ngoại của Kyiv và vai trò của NATO cũng là một phần của những tranh luận về nguyên nhân chiến tranh.
Điểm tương đồng thứ hai là các tranh chấp và bất đồng tích tụ từ trước đã làm gia tăng nguy cơ đối đầu. Nhưng “tích tụ căng thẳng” không đồng nghĩa với việc chiến tranh là tất yếu, cũng không tự nó biện minh cho việc đưa quân qua biên giới. Trong trường hợp Ukraine, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc nhấn mạnh nguyên tắc cấm đe dọa hoặc sử dụng vũ lực chống lại toàn vẹn lãnh thổ hay độc lập chính trị của một quốc gia.
Thứ ba, các chiến dịch quân sự thường được chính quyền phát động mô tả bằng ngôn ngữ phòng vệ, trừng phạt hoặc bảo vệ an ninh. Nhưng cần phân biệt giữa cách một bên tự trình bày mục đích của mình với việc đánh giá hành động đó dựa trên diễn biến thực tế và luật pháp quốc tế.
Với chiến tranh năm 1979, các nguồn lịch sử ghi nhận Trung Quốc mô tả chiến dịch là “trừng phạt”; với Ukraine, nghị quyết năm 2022 của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc gọi hành động của Nga là xâm lược và yêu cầu rút quân.
Cuối cùng, cả hai trường hợp đều cho thấy chiến thắng trên chiến trường không nhất thiết giải quyết được căn nguyên chính trị. Cuộc chiến năm 1979 kết thúc mà đường biên cơ bản không đổi, nhưng căng thẳng song phương còn kéo dài.
Với Ukraine, Nghị quyết ES-11/1 kêu gọi chấm dứt sử dụng vũ lực, rút quân và giải quyết xung đột bằng đối thoại; các điều khoản đó cho thấy hòa bình cần được đặt trên cơ sở tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ.
Bài học từ cách đọc lịch sử
So sánh hai cuộc chiến có thể giúp nhận diện những tín hiệu cảnh báo: quan hệ ngoại giao xấu đi, tranh chấp kéo dài, cạnh tranh ảnh hưởng và việc sử dụng ngôn ngữ an ninh để tạo tính chính đáng cho lựa chọn quân sự. Tuy nhiên, phép so sánh chỉ có giá trị khi đồng thời nhìn rõ khác biệt về bối cảnh, quy mô, thời gian và phản ứng quốc tế.
Bài học cốt lõi không phải là lịch sử lặp lại nguyên xi, mà là các xung đột có thể hình thành từ những bất đồng bị đẩy vào vòng xoáy đối đầu. Khi một quốc gia dùng vũ lực vượt biên giới, hậu quả không chỉ nằm ở chiến trường: chủ quyền, an ninh khu vực và đời sống của dân thường đều bị đặt trước những tổn thất lâu dài.
Thành Lộc - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
