Trung Quốc đã đưa Trung tâm Hỗ trợ và Huấn luyện Liên hợp Trung - Lào cùng Học viện Hàng không Hữu nghị Trung - Lào tại sân bay Ban Keun vào hoạt động từ ngày 29/9/2026. Địa điểm này nằm cách Viêng Chăn khoảng 40 km về phía bắc, không xa không gian chiến lược phía tây của Việt Nam.
Bắc Kinh mô tả cơ sở này là nơi hỗ trợ Lào đào tạo phi công, do hai bên cùng duy trì và không nhằm vào bên thứ ba. Nhưng những gì xuất hiện qua ảnh vệ tinh khiến câu chuyện không còn đơn giản như một dự án đào tạo hàng không thông thường.
Ảnh vệ tinh được kiểm chứng cho thấy 8 máy bay tấn công hạng nhẹ K-8 và hơn 20 xe quân sự đã có mặt tại khu vực đường băng còn đang hoàn thiện.
Ảnh từ Sentinel Hub ngày 22/9 cũng cho thấy đường băng dài khoảng 2.000 m, có sân đỗ và 5 nhà chứa máy bay ở đầu phía bắc.
Ban Keun không chỉ là một sân bay huấn luyện
Điểm đáng chú ý nhất của Ban Keun không nằm ở tên gọi. Nó nằm ở năng lực sử dụng thực tế. Một đường băng dài 2.000 m không chỉ phục vụ máy bay huấn luyện cơ bản. Với điều kiện phù hợp, nhiều loại máy bay quân sự khác có thể cất hạ cánh tại đây.
K-8 thường được giới thiệu là máy bay huấn luyện phản lực. Nhưng dòng máy bay này có thể mang bom, rocket, thực hiện nhiệm vụ tấn công hạng nhẹ và trinh sát. Nói cách khác, nó đứng giữa ranh giới của đào tạo và tác chiến cấp thấp.
Ban Keun còn có giá trị địa lý rất rõ. Cơ sở này nằm giữa lục địa Đông Nam Á, từ đó có thể tiếp cận nhanh không phận Lào, Thái Lan, Myanmar và hướng tây Việt Nam. Nếu tính tới biên giới Nghệ An - Hà Tĩnh, thời gian bay có thể chỉ ở mức 15 đến 20 phút với máy bay phản lực.
Địa điểm này cũng không phải vùng đất xa lạ với quân sự. Nó được xây trên nền Lima Site 44 cũ, một vị trí từng được Mỹ và CIA sử dụng trong thời chiến tranh Việt Nam. Điều đó cho thấy khu vực này từng được đánh giá có giá trị chiến thuật từ nhiều thập niên trước.
Vì sao Lào chấp nhận sự hiện diện của Trung Quốc
Lào có lý do riêng khi đồng ý với dự án này. Không quân Lào nhỏ, thiếu hạ tầng, thiếu trường bay hiện đại và thiếu lực lượng đào tạo bài bản. Một tổ hợp gồm máy bay, đường băng, học viện và gói huấn luyện là đề nghị khó từ chối.
Yếu tố thứ hai là sức nặng kinh tế. Tuyến đường sắt trị giá 6 tỷ USD, các dự án thủy điện và nhiều khoản đầu tư lớn đã kéo Lào vào mức phụ thuộc sâu hơn với Trung Quốc. Khi phụ thuộc tài chính tăng, dư địa từ chối trong các thỏa thuận an ninh cũng hẹp lại.
Dự án Ban Keun đi vào hoạt động chưa đầy 4 tháng sau chuyến thăm Bắc Kinh của Chủ tịch Lào Thongloun Sisoulith ngày 5/6, nơi hai bên thống nhất tăng cường hợp tác. Mốc thời gian này khiến nhiều nhà quan sát nhìn cơ sở mới như một phần trong gói quan hệ rộng hơn giữa hai nước.
Lý do thứ ba là bài toán cân bằng của Lào. Viêng Chăn luôn phải xoay xở giữa các nước láng giềng lớn hơn và các đối tác có ảnh hưởng. Nhưng khi một nước lớn đặt được dấu chân quân sự lâu dài, sự cân bằng ấy có thể biến thành ràng buộc.
Trung Quốc mở rộng hiện diện quân sự ra ngoài biên giới
Ban Keun được xem là cơ sở quân sự ở nước ngoài thứ ba của Trung Quốc, sau Djibouti năm 2017 và trung tâm tại cảng Ream ở Campuchia.
Điểm mới là đây là lần đầu Không quân PLA có một cơ sở ở nước ngoài, trong khi trước đó dấu ấn bên ngoài lãnh thổ chủ yếu gắn với hải quân.
Mô hình này không ồn ào. Tên gọi thường là trung tâm hỗ trợ, cơ sở huấn luyện, học viện kỹ thuật hoặc điểm bảo đảm hậu cần. Nhưng khi có đường băng, nhà chứa, máy bay và xe quân sự, năng lực triển khai thực tế mới là điều cần theo dõi.
Các nhà phân tích cho rằng PLA có thể muốn thiết lập một điểm hậu cần lâu dài tại Lào, phục vụ lực lượng luân phiên hoạt động trong khu vực. Nếu nhận định này đúng, Ban Keun không phải dự án đơn lẻ. Nó là mắt xích trong mạng lưới hiện diện quân sự mềm của Trung Quốc.
Điểm đáng lo là cách đi từng bước. Ban đầu là huấn luyện. Sau đó là bảo trì, hậu cần, luân chuyển chuyên gia, tăng số lượng thiết bị, rồi mở rộng chức năng. Khi mọi thứ đã thành hiện trạng, việc đảo ngược sẽ rất khó.
Tác động trực tiếp tới an ninh phía tây của Việt Nam
Với Việt Nam, Ban Keun chạm vào một giả định an ninh lâu nay: hướng tây tương đối an toàn nhờ quan hệ đặc biệt Việt - Lào. Sự hiện diện của radar, máy bay và lực lượng Trung Quốc tại Lào có thể làm giả định đó yếu đi.
Rủi ro đầu tiên là mất độ sâu chiến lược. Bắc Trung Bộ vốn nhìn ra Biển Đông ở phía đông và dựa vào dãy Trường Sơn ở phía tây. Nếu phía tây xuất hiện năng lực quân sự của Trung Quốc, thế phòng thủ tự nhiên sẽ bị đặt dưới áp lực mới.
Rủi ro thứ hai là nguy cơ bị phân tán trong khủng hoảng. Nếu xảy ra căng thẳng trên Biển Đông, Việt Nam không chỉ phải theo dõi hướng đảo Hải Nam, Hoàng Sa và các căn cứ ven biển Trung Quốc. Một hướng giám sát mới có thể mở ra từ Lào.
Rủi ro thứ ba là tiền lệ. Sau Ream ở Campuchia, nay là Ban Keun ở Lào. Nếu công thức “hỗ trợ huấn luyện” được lặp lại ở nhiều nơi, môi trường an ninh quanh Việt Nam sẽ thay đổi chậm nhưng chắc.
Chính sách 4 không cần được hiểu linh hoạt hơn
Chính sách quốc phòng “4 không” của Việt Nam gồm: không tham gia liên minh quân sự; không liên kết với nước này để chống nước kia; không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự hoặc sử dụng lãnh thổ Việt Nam để chống nước khác; không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế.
Đây là nền tảng giúp Việt Nam giữ thế cân bằng, tránh bị kéo vào cạnh tranh giữa các cường quốc. Chính sách này cũng tạo uy tín cho Việt Nam như một nước theo đuổi quốc phòng tự vệ, độc lập và không chọn phe.
Vấn đề đặt ra hôm nay không phải là bỏ “4 không”. Bỏ đi sẽ tạo cú sốc chính sách không cần thiết và có thể khiến Việt Nam mất thế chủ động. Điều cần bàn là cách vận dụng linh hoạt hơn khi môi trường xung quanh đã khác.
Sách Trắng quốc phòng Việt Nam từng để ngỏ khả năng tùy diễn biến và điều kiện cụ thể để xem xét các quan hệ quốc phòng, quân sự cần thiết. Chính khoảng mở này cần được sử dụng tỉnh táo, có nguyên tắc và không gây hiểu nhầm chiến lược.
- Việt Nam cần yêu cầu Lào minh bạch hơn về phạm vi hoạt động, thành phần lực lượng và mục đích sử dụng cơ sở Ban Keun.
- Hệ thống phòng không, cảnh giới và trinh sát tại Bắc Trung Bộ cần được tăng cường theo hướng thực chất, bền bỉ và kín kẽ.
- Hợp tác chia sẻ thông tin, hậu cần, đào tạo và công nghệ với các đối tác như Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ và Úc có thể mở rộng mà không cần lập liên minh quân sự.
- Cơ chế trao đổi quốc phòng Việt - Lào cần được kích hoạt mạnh hơn để tránh khoảng trống thông tin và tránh hiểu nhầm chiến lược.
Ban Keun là lời nhắc rằng an ninh quốc gia không chỉ được quyết định ở biển, đảo hay biên giới trực tiếp. Nó còn nằm ở những sân bay tưởng như xa, những đường băng mới đổ bê tông và những thỏa thuận được gọi bằng cái tên mềm mại.
Việt Nam cần giữ nguyên tắc, nhưng không thể giữ nguyên cách nhìn cũ. Chính sách “4 không” vẫn có giá trị nếu đi cùng năng lực răn đe đủ mạnh, ngoại giao đủ tỉnh táo và mạng lưới đối tác đủ sâu. Khi môi trường thay đổi, sự linh hoạt không phải là rời bỏ lập trường. Đó là cách bảo vệ lập trường trước sức ép mới.
Nguyễn Thanh Bình - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
Theo: Reuters, Vantor và Sentinel Hub
