Chỉ trong hai ngày, Nga và Mỹ đã đồng loạt gây áp lực lên Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC). Ngày 8/10, Viện Kiểm sát Nga yêu cầu Hà Lan và một số nước khác dẫn độ chín quan chức ICC. Ngày hôm sau, chính quyền Trump công bố lệnh trừng phạt mở rộng nhắm vào toàn bộ tòa án.
Hai hành động này không xuất phát từ cùng một lý do. Nhưng chúng có thể tạo ra hiệu ứng trùng nhau: làm suy giảm năng lực vận hành, tài chính và điều tra của ICC, trong đó có các vụ việc liên quan đến Nga và Ukraine.
Nga đòi dẫn độ quan chức ICC
Theo yêu cầu của Viện Kiểm sát Nga, Hà Lan cần dẫn độ Chủ tịch ICC Tomoko Akane cùng tám quan chức hiện tại và cựu quan chức của tòa án. Danh sách này bao gồm các thẩm phán và công tố viên có liên quan đến những vụ việc mà Moscow coi là chống lại Nga.
Đây là bước leo thang tiếp theo sau bản án vắng mặt mà tòa án Nga đưa ra vào tháng 12/2025. Khi đó, các quan chức ICC bị kết án từ 3,5 đến 15 năm tù.
Mục tiêu trực tiếp của Moscow là trả đũa các lệnh bắt do ICC phát ra đối với Tổng thống Nga Vladimir Putin, Maria Lvova-Belova và một số tướng lĩnh Nga. Các lệnh này liên quan đến cáo buộc đưa trẻ em Ukraine ra khỏi vùng chiến sự.
Nga từ lâu không công nhận thẩm quyền của ICC. Chính quyền Moscow coi tòa án là công cụ chính trị, đồng thời đã hình sự hóa hành vi hỗ trợ ICC trên lãnh thổ Nga.
Mỹ trừng phạt cả tổ chức ICC
Ngày 9/10, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio công bố gói trừng phạt có phạm vi rộng hơn hẳn các biện pháp trước đó. Nếu trước đây Washington chủ yếu nhắm vào cá nhân thẩm phán và công tố viên, lần này mục tiêu là cả ICC với tư cách một tổ chức.
Các biện pháp cấm giao dịch với tòa án, phong tỏa tài sản liên quan đến Mỹ, cắt đứt dịch vụ tài chính và công nghệ, đồng thời hạn chế ICC sử dụng đồng đô la. Các công ty và cá nhân Mỹ có quan hệ kinh doanh với ICC được cho thời hạn sáu tháng để chấm dứt hợp tác.
Rubio tuyên bố: “Hoặc ICC chấm dứt các mối đe dọa, hoặc chúng tôi sẽ chấm dứt ICC”. Ông lập luận rằng Mỹ cần bảo vệ chủ quyền trước những gì Washington gọi là hoạt động chính trị hóa và trái pháp luật của tòa án.
Mỹ chưa từng là thành viên ICC. Chính quyền Trump phản đối việc tòa án có thể điều tra người Mỹ, ví dụ trong các vụ việc liên quan đến Afghanistan, cũng như các quan chức Israel. ICC từng phát lệnh bắt Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và cựu Bộ trưởng Quốc phòng Yoav Gallant trong bối cảnh chiến sự ở Gaza.
Từ giữa năm 2026, Trump đã công khai theo đuổi chiến dịch “tháo dỡ ICC từng viên gạch”. Trước đó, nhiều quan chức ICC đã bị Mỹ trừng phạt hoặc cấm nhập cảnh.
Động cơ khác nhau, hệ quả trùng nhau
Không có bằng chứng công khai cho thấy Trump và Putin đã thỏa thuận hay phối hợp hành động chống lại ICC, kể cả sau cuộc gặp tại Anchorage năm 2025. Tuy nhiên, khoảng cách thời gian giữa hai bước đi của Moscow và Washington khiến nhiều nhà quan sát chú ý.
Nga tấn công ICC vì các lệnh bắt trực tiếp nhắm vào lãnh đạo và quân đội nước này. Mỹ tấn công ICC vì cho rằng tòa án đe dọa chủ quyền Mỹ và vượt quá thẩm quyền khi điều tra công dân Mỹ cùng các quan chức đồng minh.
Nhưng hệ quả có thể giống nhau. Lệnh trừng phạt toàn tổ chức của Mỹ có thể làm gián đoạn thanh toán, hợp đồng dịch vụ, phần mềm, ngân hàng và hạ tầng công nghệ mà ICC phụ thuộc. Điều này ảnh hưởng đến khả năng trả lương nhân viên, tiến hành điều tra tại nước ngoài, bảo vệ nhân chứng và duy trì cơ sở giam giữ.
Đối với Nga, sự suy yếu của ICC có lợi rõ rệt. Các vụ điều tra liên quan đến hành vi của Nga ở Ukraine có thể chậm lại hoặc gặp khó khăn lớn hơn. Vì vậy, nhiều nhà phân tích, kể cả trong giới quan sát Nga, nhận định chiến dịch trừng phạt của Mỹ giống như một “món quà” mà Trump vô tình hoặc hữu ý dành cho Putin.
Châu Âu và các đối tác phản đối
Phản ứng từ châu Âu đến rất nhanh. Liên minh châu Âu gọi lệnh trừng phạt của Mỹ là “đáng tiếc sâu sắc” và cam kết làm việc chặt chẽ với ICC để tòa án tiếp tục hoạt động hiệu quả.
Brussels cho biết sẵn sàng áp dụng các biện pháp cần thiết nhằm giúp ICC duy trì công việc. Do lệnh trừng phạt của Mỹ có thời gian chờ sáu tháng, EU cũng nhìn thấy dư địa để đối thoại với Washington.
Canada, Nhật Bản và Liên Hợp Quốc cũng lên tiếng phản đối. Họ khẳng định ủng hộ sự độc lập của ICC và cảnh báo rằng các biện pháp trừng phạt có thể làm tổn hại trật tự pháp lý quốc tế.
ICC phản bác rằng các lệnh trừng phạt của Mỹ là hành động chống lại pháp quyền. Tòa án nhấn mạnh rằng mình được hơn một nửa số thành viên Liên Hợp Quốc ủng hộ và hoạt động chỉ khi quốc gia có liên quan không willing hoặc không có khả năng tự xét xử các tội phạm nghiêm trọng.
Áp lực lớn nhất từ sau khi ICC thành lập
Việc Mỹ và Nga cùng gây sức ép lên ICC trong khoảng 24 giờ đặt tòa án trước một thách thức hiếm có. ICC vốn được lập ra để xét xử tội ác chiến tranh, tội ác chống nhân loại và tội diệt chủng khi hệ thống tư pháp trong nước không thể hoặc không muốn hành động.
Nếu các biện pháp trừng phạt của Mỹ được thực thi đầy đủ, ICC có thể đối mặt với khó khăn không chỉ về tiền bạc mà còn về công nghệ, bảo hiểm, dịch vụ ngân hàng và hợp tác quốc tế. Đó là những yếu tố thiết yếu để một tòa án hình sự xuyên quốc gia vận hành.
Trong khi đó, yêu cầu dẫn độ của Nga nhiều khả năng sẽ không được Hà Lan chấp nhận. Nhưng thông điệp từ Moscow vẫn rõ ràng: Nga muốn khiến các quan chức ICC phải trả giá vì những quyết định liên quan đến Ukraine.
Sáu tháng tới sẽ là giai đoạn quyết định. ICC cần tìm cách duy trì hoạt động trong khi các quốc gia thành viên phải cân nhắc cách bảo vệ tòa án khỏi áp lực tài chính và chính trị. Kết quả của cuộc đối đầu này không chỉ liên quan đến Trump, Putin hay Ukraine. Nó sẽ cho thấy giới hạn thực sự của công lý quốc tế khi những cường quốc chọn đứng ngoài hoặc chống lại nó.
Phạm Hương - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
Theo: EU Today
