Ngày 9/10/2026, Trump tuyên bố Nga sẽ cung cấp dầu diesel cho thị trường Mỹ và quốc tế, đồng thời chính quyền Mỹ nới lỏng một số biện pháp trừng phạt liên quan đến xuất khẩu nhiên liệu của Nga. Lô hàng ban đầu dự kiến vượt 300.000 tấn, và có thể chạm mốc 3 triệu tấn nếu mọi điều kiện thuận lợi. Nhưng phía sau con số ấy là một câu hỏi khó hơn nhiều: liệu Moskva có đủ nhà máy còn nguyên vẹn để giao hàng?
Đây không đơn thuần là một thỏa thuận mua bán nhiên liệu. Nó phơi bày vấn đề chiến lược lớn hơn: Washington đang dùng sức ép kinh tế để buộc Moskva nhượng bộ, hay sẵn sàng nới lỏng sức ép để xử lý khó khăn kinh tế trước mắt của chính nước Mỹ?
Ảnh minh họa của Bloomberg
Dầu khí vẫn là trụ cột tài chính của nước Nga
Nga đang tiến hành cuộc chiến tranh xâm lược Ukraine. Nguồn thu từ dầu khí là một trong những trụ cột giúp duy trì bộ máy nhà nước và chi tiêu quân sự. Khi Washington mở cánh cửa xuất khẩu, Moskva có thêm cơ hội kiếm tiền.
Lợi ích kinh tế là trực tiếp. Còn cái giá chiến lược đối với Ukraine và các đồng minh phương Tây phụ thuộc vào việc thỏa thuận được thực hiện đến đâu và kéo dài bao lâu.
Mâu thuẫn Trump không thể giải quyết bằng một quyết định chính trị
Mỹ có thể mở cửa thị trường cho dầu diesel Nga. Nhưng không một sắc lệnh nào bảo đảm được rằng các nhà máy lọc dầu Nga sẽ hoạt động bình thường.
Trong chiến tranh Ukraine, năng lực sản xuất nhiên liệu là một phần của năng lực quân sự. Xe tăng, xe tải hậu cần, máy phát điện, máy bay và nhiều phương tiện khác đều phụ thuộc vào nguồn cung năng lượng. Một nhà máy lọc dầu bị đánh trúng không chỉ gây thiệt hại cho doanh nghiệp năng lượng.
Nó còn đẩy chi phí hậu cần lên cao, gây sức ép lên thị trường nhiên liệu nội địa, và buộc Nga phải chọn giữa nhu cầu dân sự, xuất khẩu và quân đội.
Ukraine đánh vào đúng chỗ đau
Ngày 5/10/2026, Ukraine tuyên bố các cuộc tập kích tầm xa đã làm gián đoạn khoảng 51% công suất lọc dầu của Nga. Con số này là tuyên bố từ phía Ukraine, không nên hiểu là toàn bộ công suất đó đã bị phá hủy vĩnh viễn.
Dẫu vậy, các cuộc tấn công liên tiếp vào cơ sở lọc dầu đã tạo sức ép thực tế lên hoạt động sản xuất nhiên liệu của Nga. Chỉ trong 40 ngày tấn công, sản lượng diesel của Nga giảm khoảng 30%.
Hãy hình dung Nga cam kết xuất khẩu thêm hàng trăm nghìn tấn diesel, trong khi các nhà máy liên tục phải ngừng hoạt động, sửa chữa hoặc giảm công suất. Khi ấy, Nga buộc phải giảm lượng nhiên liệu bán trong nước, hạn chế xuất khẩu, dùng dự trữ, hoặc điều chuyển nguồn cung giữa các khu vực. Mỗi lựa chọn đều có giá của nó.
Nếu thiếu hụt lan rộng, giá nhiên liệu và chi phí vận tải sẽ tăng, tạo thêm sức ép kinh tế lẫn chính trị lên Moskva.
Cũng cần nhìn thẳng vào thực tế: Nga vẫn có thể dùng các nhà máy chưa bị đánh, điều chỉnh dòng cung ứng, nhập khẩu nhiên liệu hoặc thay đổi kế hoạch xuất khẩu. Không thể kết luận rằng chỉ cần đánh hỏng thêm vài nhà máy là toàn bộ hệ thống năng lượng Nga sụp đổ.
Điều quyết định nằm ở mức độ thiệt hại tích lũy, thời gian sửa chữa, khả năng thay thế thiết bị và năng lực duy trì sản xuất của cả hệ thống.
Bài học cho Ukraine và châu Âu
Với Ukraine, bài học chiến lược rất rõ: không nên đặt toàn bộ hy vọng sống còn vào những quyết định chính trị có thể đổi thay sau mỗi cuộc bầu cử ở Washington.
Mỹ là đồng minh quan trọng, nhưng chính sách của Mỹ chịu ảnh hưởng từ giá nhiên liệu, lạm phát, lợi ích kinh tế và cạnh tranh chính trị nội bộ. Khi giá dầu diesel tăng cao, một tổng thống Mỹ có động cơ tìm nguồn cung nhanh để giảm áp lực lên người tiêu dùng và doanh nghiệp.
Điều đó không nhất thiết nghĩa là Washington từ bỏ mọi mục tiêu đối ngoại. Nhưng nó cho thấy lợi ích trước mắt của Mỹ có thể xung đột với nhu cầu an ninh dài hạn của Ukraine.
Châu Âu cũng đối mặt vấn đề tương tự. Các nước châu Âu đã chịu thiệt hại kinh tế lớn để giảm phụ thuộc vào năng lượng Nga. Nếu chính sách của Washington thay đổi đột ngột, niềm tin giữa các đồng minh có thể suy giảm.
Moskva có thể khai thác sự chia rẽ ấy để tìm nguồn thu, khôi phục quan hệ thương mại và làm suy yếu tính thống nhất của sức ép phương Tây.
Về mặt thể chế, Quốc hội Mỹ có công cụ giám sát và hạn chế việc nới lỏng trừng phạt Nga. Luật pháp Mỹ quy định thủ tục thông báo, xem xét của Quốc hội với một số quyết định đình chỉ hoặc chấm dứt trừng phạt. Nhưng quyền hạn cụ thể phụ thuộc vào đạo luật áp dụng và loại biện pháp trừng phạt. Không thể mặc nhiên cho rằng mọi quyết định của tổng thống đều cần Quốc hội phê chuẩn trước.
Ba chỉ dấu cần theo dõi trong những tuần tới
Nếu Nga được mở thêm cánh cửa xuất khẩu nhưng không bảo đảm được năng lực sản xuất và vận chuyển, lợi ích thu về sẽ bị giới hạn. Ngược lại, nếu các nhà máy phục hồi nhanh, nguồn cung tăng và doanh thu tiếp tục chảy vào ngân sách, Nga sẽ có thêm dư địa duy trì chiến tranh.
Vì vậy, ba dữ liệu sau đây đáng để bám sát:
- Sản lượng diesel thực tế của Nga.
- Mức độ hoạt động của các nhà máy lọc dầu.
- Khối lượng xuất khẩu được giao thành công.
Đó mới là những con số có thể cho biết thỏa thuận của Trump thực sự giúp Nga đến mức nào.
Bầu cử Mỹ có thể làm thay đổi chính sách. Những tuyên bố ngoại giao có thể tạo ra kỳ vọng. Nhưng năng lực sản xuất, nguồn cung nhiên liệu và khả năng duy trì hậu cần mới là những yếu tố quyết định giới hạn thực tế của cuộc chiến.
Putin có thể nhận được một cơ hội chính trị từ Washington. Nhưng cơ hội ấy không đồng nghĩa với việc Nga đã giải quyết xong bài toán năng lượng của chính mình.
Nguyễn Thanh Bình - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
Theo Bloomberg và Europe News
