Có một nghịch lý khó chấp nhận trong cách người ta nói về cuộc chiến Nga – Ukraine: Putin phát động chiến tranh, nhưng Zelensky lại bị thúc ép phải chấm dứt nó theo những điều kiện mà Trump muốn.
Hãy thử hình dung một câu chuyện đời thường.
Một ngày nọ, gã hàng xóm vác can xăng sang đốt nhà bạn. Lửa bén lên mái, khói phủ kín căn nhà, cả gia đình bạn phải tháo chạy giữa bom đạn và đổ nát. Thế rồi, thay vì yêu cầu gã hàng xóm dừng tay, rút khỏi nhà người khác và chịu trách nhiệm về hành động của mình, một người có quyền lực đứng ra phân xử lại quay sang nói với bạn:
“Anh phải kết thúc chuyện này đi. Anh phải biết thỏa hiệp. Anh phải chấp nhận những điều kiện của kẻ hàng xóm để mọi chuyện được giải quyết.”
Chưa kể kẻ đốt nhà bắt chủ bị đốt phải sang nhà y để thương lượng.
Nghe có vô lý không?
Gã hàng xóm đốt nhà, nhưng chủ nhà phải chịu trách nhiệm dập lửa. Gã gây ra thảm họa, nhưng người bị hại phải chứng minh thiện chí bằng cách nhường một phần đất, chấp nhận mất mát và cam kết không làm gã phật ý trong tương lai.
Nếu đó là chuyện giữa hai gia đình, hẳn chẳng ai gọi cách phân xử ấy là công bằng.
Nhưng khi câu chuyện diễn ra giữa các quốc gia, những điều vô lý đôi khi được khoác lên chiếc áo ngoại giao, được gọi bằng những từ nghe rất đẹp như “thỏa hiệp”, “thực tế” hay “vì hòa bình”.
Ngày 24/2/2022, Putin ra lệnh mở cuộc xâm lược toàn diện Ukraine.
Đó là sự kiện khởi đầu giai đoạn chiến tranh quy mô lớn hiện nay, không phải một tai nạn ngoại giao tự nhiên rơi xuống từ bầu trời. Bởi vậy, nếu muốn tìm điểm xuất phát của trách nhiệm, không thể cố tình đánh tráo thứ tự trước sau: Nga đưa quân vào Ukraine; Ukraine chống trả để bảo vệ lãnh thổ và chủ quyền của mình.
Điều đó không có nghĩa Zelensky không có trách nhiệm tìm kiếm một lối thoát. Một nhà lãnh đạo có trách nhiệm phải cân nhắc sinh mạng người dân, sức chịu đựng của nền kinh tế và cái giá mà đất nước phải trả nếu chiến tranh tiếp diễn. Đàm phán, thỏa hiệp và tìm kiếm ngừng bắn đều có thể cần thiết.
Nhưng có một khoảng cách rất lớn giữa việc khuyến khích hai bên đàm phán với việc gây sức ép buộc bên bị xâm lược phải nhượng bộ để đổi lấy hòa bình.
Một bên là ngoại giao; bên kia có nguy cơ biến sức mạnh quân sự thành công cụ buộc nạn nhân chấp nhận những gì kẻ tấn công không giành được bằng sự đồng thuận.
Trump có thể muốn cuộc chiến kết thúc nhanh chóng. Đó là mục tiêu dễ hiểu.
Không ai muốn thêm người chết, thêm thành phố đổ nát hay thêm những gia đình phải sống xa quê hương. Nhưng tốc độ đạt được một thỏa thuận không phải thước đo duy nhất của thành công. Một thỏa thuận kết thúc tiếng súng hôm nay nhưng để lại nguy cơ chiến tranh ngày mai chưa chắc đã là hòa bình bền vững.
Nếu mọi sức ép đều dồn vào Kyiv, còn Moscow chỉ cần chờ đợi cho đến khi đối phương kiệt sức, thông điệp gửi đến thế giới sẽ vô cùng nguy hiểm: cứ dùng vũ lực trước, rồi ngồi vào bàn đàm phán sau; nếu đủ lì lợm, cuối cùng đối phương sẽ phải chấp nhận một phần thành quả của cuộc xâm lược.
Khi ấy, luật pháp quốc tế sẽ còn ý nghĩa gì nếu chủ quyền của một quốc gia có thể bị đem ra mặc cả dưới sức ép của súng đạn?
Cần nói rõ, trách nhiệm chấm dứt chiến tranh không chỉ nằm ở một cá nhân hay một phía trong mọi khía cạnh thực tế.
Nhưng trách nhiệm đặc biệt của bên khởi đầu cuộc xâm lược không thể bị xóa nhòa bằng những lời kêu gọi hòa bình chung chung.
Putin có thể chấm dứt cuộc chiến bằng cách chấm dứt hành động xâm lược và nghiêm túc theo đuổi một giải pháp tôn trọng chủ quyền Ukraine.
Washington có thể góp phần thúc đẩy điều đó bằng ngoại giao và sức ép phù hợp, thay vì mặc nhiên coi sự nhượng bộ của Kyiv là điều kiện tiên quyết.
Bởi hòa bình không thể chỉ là việc căn nhà đang cháy được yêu cầu ngừng phát ra khói, trong khi kẻ châm lửa vẫn đứng bên cạnh với can xăng trên tay.
Người đốt nhà phải bị yêu cầu dừng đốt nhà
Chủ nhà có thể tham gia thương lượng cách xây dựng lại mái ấm, nhưng không thể bị biến thành người có lỗi chỉ vì không muốn giao chìa khóa cho kẻ đã đốt nhà mình.
Và nếu thế giới muốn ngăn những cuộc chiến tiếp theo, điều cần làm không phải là dạy nạn nhân cách nhượng bộ cho khéo, mà là khiến kẻ có ý định xâm lược hiểu rằng gây chiến không phải con đường dẫn đến phần thưởng.
Giang Công Thế
