Đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn đang làm dấy lên những câu hỏi về quyền tự nguyện, trách nhiệm của người giám hộ và khả năng bảo vệ trẻ em trước những quyết định vượt quá nhận thức của các em.
Theo nội dung dự thảo Luật được Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan trình bày, người chưa thành niên có thể đăng ký hiến nếu đáp ứng các điều kiện về sự đồng ý của bản thân và người đại diện. Tuy nhiên, việc đơn giản hóa thủ tục cần đi kèm những cơ chế bảo vệ đủ chặt chẽ.
Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan trình bày Tờ trình về Dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi). Ảnh: chinhphu.vn/Nhật Bắc
Tranh luận không nằm ở ý nghĩa nhân đạo của việc hiến tạng, mà ở câu hỏi liệu trẻ em đã có đủ khả năng hiểu rõ hệ quả của quyết định hay chưa, cũng như ai sẽ chịu trách nhiệm nếu quyền lợi của các em bị xâm phạm.
Đề xuất cho trẻ em đăng ký hiến tạng cần những điều kiện nào?
Theo nội dung được nêu trong dự thảo, quy định hiện hành cho phép người từ đủ 18 tuổi trở lên đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể. Dự thảo bổ sung phương án cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký khi có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện và của chính người đăng ký hiến.
Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan cho biết quy định mới được đưa vào dự thảo Luật nhằm mở rộng khả năng đăng ký hiến tạng. Theo đề xuất, việc hiến chỉ được thực hiện sau khi người đăng ký chết não hoặc chết tuần hoàn, đồng thời phải có nguyện vọng hoặc đăng ký hiến từ trước và được người đại diện đồng ý theo quy định.
Nguồn ảnh: Liên Đội Trường Tiểu Học Kim Sơn - Xã Kim Sơn - Tỉnh Gia Lai, Liên đội Trường PTNT Tiểu học&THCS Phiêng Pằn, Liendoi Chicong II, Truyền thông Trường PTDT Bán trú Tiểu học và THCS Nà Ớt.
Những người ủng hộ việc mở rộng nguồn hiến tạng có thể kỳ vọng quy định này giúp tăng số người đăng ký, tạo thêm cơ hội cứu chữa bệnh nhân cần ghép mô, tạng. Tuy nhiên, việc đưa trẻ em vào nhóm đối tượng được đăng ký hiến đòi hỏi phải xem xét kỹ đặc điểm tâm lý, mức độ trưởng thành và sự phụ thuộc của các em vào gia đình.
Trẻ em có thể chưa hiểu đầy đủ ý nghĩa pháp lý và những hệ quả liên quan đến quyết định của mình. Vì thế, chữ ký hoặc lời đồng ý của một em nhỏ chưa đủ để chứng minh rằng lựa chọn ấy hoàn toàn tự nguyện, không bị tác động bởi người lớn hay hoàn cảnh sống.
Sự tự nguyện của trẻ em có được bảo đảm?
Vấn đề đầu tiên là khả năng phân biệt giữa mong muốn thực sự và sự đồng ý do áp lực. Một đứa trẻ có thể chấp thuận vì thương cha mẹ, sợ làm người thân buồn hoặc muốn đáp ứng kỳ vọng của người lớn. Đôi khi, chính các em cũng không nhận ra mình đang bị dẫn dắt.
Trong môi trường gia đình, trẻ thường có xu hướng tin tưởng và nghe theo người lớn. Nếu không có cơ chế tư vấn phù hợp với độ tuổi, việc lấy ý kiến có nguy cơ trở thành một thủ tục hình thức, trong khi mong muốn thật sự của trẻ chưa được làm rõ.
Do đó, nếu cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến tạng, cơ quan xây dựng luật cần xác định cách thức đánh giá năng lực nhận thức, bảo đảm trẻ được giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu và có cơ hội bày tỏ ý kiến mà không chịu sức ép. Các em cũng cần được bảo đảm quyền thay đổi quyết định theo cơ chế pháp luật quy định.
Người giám hộ có thể trở thành nguồn xung đột lợi ích
Một câu hỏi khác liên quan đến vai trò của người đại diện. Sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ có thể giúp bảo vệ trẻ, nhưng không nên mặc nhiên được xem là bằng chứng cho thấy quyết định của trẻ không bị chi phối.
Rủi ro cần được xem xét kỹ hơn nếu người thân có lợi ích trực tiếp từ việc hiến tạng, chẳng hạn có người đang chờ ghép mô hoặc bộ phận cơ thể. Trong hoàn cảnh đó, liệu nguyện vọng của trẻ có được đánh giá độc lập hay không? Ai sẽ can thiệp nếu lợi ích của người lớn mâu thuẫn với quyền lợi của người chưa thành niên?
Đây không phải là lý do để phủ nhận ý nghĩa của hiến tạng, mà là yêu cầu phải thiết kế cơ chế phòng ngừa xung đột lợi ích. Việc xác minh nguyện vọng, tư vấn độc lập và giám sát quy trình cần được quy định cụ thể, thay vì chỉ dựa vào sự đồng ý của gia đình.
Trách nhiệm pháp lý phải rõ ràng trước khi thực hiện
Đối với việc hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết, hậu quả của những sai phạm trong quá trình xác lập nguyện vọng có thể không thể khắc phục. Vì vậy, quy trình giám sát chung chung sẽ không đủ để bảo đảm quyền lợi của trẻ em.
Các quy định cần làm rõ cơ quan nào có trách nhiệm xác minh sự tự nguyện, cách xử lý khi có dấu hiệu gây sức ép, cũng như trách nhiệm pháp lý của những người vi phạm. Cơ chế khiếu nại, kiểm tra độc lập và lưu trữ hồ sơ minh bạch cũng cần được cân nhắc để bảo đảm mọi quyết định đều có thể được kiểm chứng.
Đặc biệt, việc đơn giản hóa đăng ký trực tuyến, nếu được áp dụng, không thể thay thế các bước xác minh cần thiết. Thuận tiện trong quản lý và khả năng truy xuất thông tin là những mục tiêu đáng cân nhắc, nhưng không thể được đặt cao hơn quyền được bảo vệ của trẻ em.
Trẻ em bán vé số và câu hỏi về trách nhiệm của người lớn
Tranh luận về hiến tạng cũng được đặt cạnh một vấn đề xã hội khác: trẻ em phải bán vé số để kiếm sống. Nội dung phản ánh nêu trường hợp một đứa trẻ bán vé số bị điện giật tử vong trên đường phố, trong khi trách nhiệm đối với cái chết thương tâm ấy chưa được làm rõ trong phần thông tin được cung cấp.
Sự việc gợi lên câu hỏi về trách nhiệm của những người lớn có liên quan, từ gia đình đến các cá nhân hoặc tổ chức đưa trẻ em vào công việc mưu sinh. Khi trẻ phải lao động trên đường phố, các em có thể đối mặt với nhiều nguy cơ, trong khi khả năng tự bảo vệ và lên tiếng thường rất hạn chế.
Vấn đề này cần được giải quyết bằng việc xác định trách nhiệm cụ thể, bảo vệ trẻ trước những nguy hiểm có thể phòng tránh và hỗ trợ các gia đình khó khăn. Chỉ dừng ở việc lên án hoàn cảnh hoặc đưa ra quy định mới sẽ không đủ nếu những nguyên nhân khiến trẻ phải mưu sinh vẫn tồn tại.
Mức phạt người bán vé số cho trẻ em gây tranh luận
Nội dung phản ánh cũng đặt câu hỏi về quy định xử phạt từ 10 đến 30 triệu đồng đối với người bán vé số cho trẻ em. Điều cần làm rõ là trách nhiệm sẽ được xác định như thế nào giữa người trực tiếp giao vé số cho trẻ, các đại lý và những cá nhân khác có liên quan đến hoạt động kinh doanh.
Người viết bày tỏ lo ngại rằng nếu người bán vé số có hoàn cảnh nghèo khó phải chịu mức phạt lớn, khoản tiền này có thể trở thành gánh nặng nghiêm trọng. Với những người sống dựa vào thu nhập hằng ngày, mức phạt từ 10 đến 15 triệu đồng cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng trang trải các nhu cầu thiết yếu.
Tuy nhiên, việc xem xét hoàn cảnh kinh tế không đồng nghĩa với bỏ qua hành vi vi phạm hoặc hạ thấp yêu cầu bảo vệ trẻ em. Điều quan trọng là phải xác định đúng người chịu trách nhiệm, phân biệt vai trò của các bên và áp dụng chế tài theo quy định pháp luật, tránh để người yếu thế gánh toàn bộ hậu quả trong khi những mắt xích khác chưa được xem xét.
Quản lý xổ số và yêu cầu nhất quán trong chính sách
Một vấn đề khác được nêu là việc sáp nhập hai hoặc ba tỉnh thành một đơn vị hành chính mới nhưng các công ty xổ số của những địa phương liên quan vẫn được giữ nguyên, đặt câu hỏi về sự nhất quán trong việc sắp xếp tổ chức và quản lý hoạt động kinh doanh xổ số.
Việc duy trì hay tổ chức lại các doanh nghiệp cần được đánh giá trên cơ sở pháp lý, mô hình quản trị và hiệu quả hoạt động. Nội dung phản ánh đặt vấn đề về lợi nhuận của các công ty xổ số, nhưng không cung cấp số liệu cụ thể để kết luận động cơ hoặc hiệu quả của việc giữ nguyên tổ chức.
Những vấn đề trên có phạm vi khác nhau, nhưng đều liên quan đến cách chính sách tác động đến những người dễ bị tổn thương và cách cơ quan quản lý xác định trách nhiệm.
Đối với đề xuất cho trẻ em đăng ký hiến tạng, mục tiêu cứu sống người bệnh cần được thực hiện cùng với các bảo đảm pháp lý đủ mạnh. Trẻ em không thể tự mình gánh trách nhiệm bảo vệ quyền lợi của mình; vì thế, mọi quy định liên quan phải đặt sự an toàn, nguyện vọng và lợi ích tốt nhất của các em ở vị trí ưu tiên.
Nguyễn Minh Anh - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
