Washington đang cân nhắc nới lỏng các biện pháp trừng phạt dầu mỏ đối với Nga nhằm ứng phó với đà tăng mạnh của giá năng lượng toàn cầu. Động thái được Trump xem xét có thể mang lại nguồn thu đáng kể cho Moscow đúng lúc nền kinh tế Nga đối mặt với nguy cơ suy thoái và khủng hoảng tài chính. Tuy nhiên, nếu các hạn chế được nới lỏng, Vladimir Putin có thể hưởng lợi về kinh tế mà chưa chắc Mỹ đạt được mục tiêu kéo giá xăng dầu xuống thấp.
Vấn đề này trở nên nhạy cảm hơn khi cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran làm gián đoạn thị trường năng lượng quốc tế.
Trong khi Washington tìm cách kiềm chế chi phí nhiên liệu trong nước, Moscow có cơ hội tận dụng tình hình để vận động nới lỏng các lệnh trừng phạt được áp đặt sau cuộc chiến tại Ukraine.
Giá xăng và dầu diesel tại Mỹ tăng do chiến tranh Iran. Donald Trump đang cân nhắc nới lỏng trừng phạt dầu mỏ đối với Nga trong nỗ lực hạ nhiệt giá năng lượng. Ảnh: Pavel Bednyakov, Michael Conroy/AP/dpa, ảnh ghép.
Giá dầu tăng mạnh, Washington chịu sức ép
Ngày 9/3, trong cuộc điện đàm với Putin, Trump được cho là đã đề cập khả năng nới lỏng các biện pháp trừng phạt dầu mỏ. Đây là cuộc trao đổi đầu tiên giữa hai nhà lãnh đạo trong năm nay. Cuộc gọi diễn ra không lâu sau khi Tổng thống Nga cảnh báo xung đột giữa Iran và Mỹ có thể gây ra một cuộc khủng hoảng năng lượng trên phạm vi toàn cầu.
Nga cũng có lý do để lo ngại trước những biến động của nguồn cung. Sau khi nguồn dầu từ Venezuela bị cắt đứt, việc nguồn cung từ Iran tiếp tục gián đoạn sẽ tạo thêm sức ép lên hoạt động xuất khẩu và thị trường năng lượng mà Moscow đang phụ thuộc.
Nguyên nhân trực tiếp khiến thị trường dầu mỏ chao đảo là cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động nhằm vào chính quyền Iran, bắt đầu khoảng 11 ngày trước thời điểm các diễn biến được đề cập. Giá dầu thế giới có lúc tăng hơn 50%, lên tới 119 USD mỗi thùng. Mức tăng này gợi nhớ những biến động dữ dội trên thị trường năng lượng sau khi Nga mở chiến dịch quân sự toàn diện tại Ukraine.
Tình hình càng nghiêm trọng khi Iran phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược nằm giữa Iran và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất. Khoảng 20% lượng dầu được vận chuyển trên toàn cầu đi qua khu vực này. Bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào tại Hormuz cũng có thể khiến nguồn cung bị thu hẹp và chi phí năng lượng tăng trên diện rộng.
Áp lực giá cả nhanh chóng tác động tới Nhà Trắng. Tại một cuộc họp báo ở câu lạc bộ golf của mình tại Florida, Trump cho biết Mỹ sẽ tạm đình chỉ một số biện pháp trừng phạt liên quan đến dầu mỏ nhằm hạ giá nhiên liệu. Các biện pháp này có thể được duy trì cho tới khi tình hình trở lại bình thường. Dù vậy, phạm vi và thời hạn của việc nới lỏng trừng phạt đối với Nga vẫn là vấn đề cần được làm rõ.
Kinh tế Nga suy yếu sau bốn năm chiến tranh
Khả năng Washington thay đổi chính sách xuất hiện vào thời điểm các biện pháp trừng phạt phương Tây đang tạo sức ép đáng kể lên nền kinh tế Nga. Sau bốn năm chiến tranh tại Ukraine, mục tiêu của những biện pháp này là làm suy giảm nguồn lực tài chính và công nghiệp của Moscow, khiến Điện Kremlin ngày càng khó duy trì một cuộc chiến kéo dài và tốn kém.
Doanh thu từ dầu mỏ và khí đốt chiếm khoảng một phần tư tổng nguồn thu ngân sách nhà nước Nga. Đây cũng là nguồn tiền quan trọng giúp chính quyền Putin duy trì các hoạt động quân sự. Nếu những hạn chế đối với xuất khẩu năng lượng được nới lỏng, Moscow có thể tăng nguồn thu đúng lúc ngân sách và hệ thống tài chính đang chịu áp lực.
David O'Sullivan, đại diện phụ trách trừng phạt của Liên minh châu Âu, mô tả tình trạng kinh tế Nga bằng nhận định rằng các chỉ số kinh tế đều phát tín hiệu cảnh báo. Ông cho rằng bốn năm trừng phạt đã tạo ra tác động đáng kể, dù riêng các biện pháp kinh tế không đủ để chấm dứt chiến tranh tại Ukraine.
Nguy cơ suy thoái và khủng hoảng tài chính
Theo đánh giá của O'Sullivan, Nga đang tiến gần tới suy thoái, đồng thời gặp khó khăn trong quản lý tài chính công, kiểm soát lạm phát và duy trì mặt bằng lãi suất. Những vấn đề này có thể tác động lẫn nhau, khiến khả năng phục hồi của nền kinh tế ngày càng hạn chế.
Một điểm đáng lo ngại là tình trạng nợ xấu trong hệ thống ngân hàng. Các doanh nghiệp công nghiệp Nga đã phải vay vốn để phục vụ nền kinh tế thời chiến, nhưng áp lực chi phí và hiệu quả kinh doanh suy giảm khiến việc trả nợ trở nên khó khăn. Nếu nhiều khoản vay không được thanh toán, ngân hàng có thể phải đối mặt với tổn thất lớn, từ đó làm giảm khả năng cung cấp tín dụng cho nền kinh tế.
O'Sullivan cảnh báo Nga có nguy cơ rơi vào một cuộc khủng hoảng tài chính tương tự năm 1998, thời điểm nước này vỡ nợ đối với một số nghĩa vụ nợ trong nước và đồng rúp lao dốc nghiêm trọng. Ông sử dụng khái niệm Hemingway để mô tả quá trình khủng hoảng có thể diễn ra âm thầm trong thời gian dài rồi đột ngột tăng tốc.
Khái niệm này bắt nguồn từ câu trả lời nổi tiếng của nhà văn Ernest Hemingway về cách một người phá sản: ban đầu diễn ra từ từ, sau đó xảy ra rất nhanh. Theo O'Sullivan, kinh tế Nga có thể đi theo quỹ đạo tương tự, dù thời điểm bước ngoặt xuất hiện vẫn chưa thể xác định.
Putin tìm cách biến khủng hoảng Iran thành lợi thế
Trong lúc nền kinh tế gặp khó khăn, Putin dường như muốn tận dụng cuộc chiến Iran để thúc đẩy lợi ích địa chính trị của Nga. Việc cảnh báo nguy cơ khủng hoảng năng lượng toàn cầu giúp Moscow nhấn mạnh vai trò của mình trên thị trường dầu khí, đồng thời tạo thêm lý do để các nước phương Tây xem xét lại những hạn chế đối với nguồn cung của Nga.
Trump cho biết Putin đã đề nghị hỗ trợ xử lý những hệ quả của cuộc chiến Iran. Tuy nhiên, nhà lãnh đạo Mỹ cũng nhấn mạnh rằng Moscow có thể đóng góp thiết thực hơn nếu chấm dứt chiến tranh tại Ukraine. Phản ứng này cho thấy Washington chưa hoàn toàn tách vấn đề năng lượng khỏi yêu cầu giải quyết xung đột.
Trước cuộc điện đàm, đặc phái viên Nga Kirill Dmitriev đã thông báo trên mạng xã hội X rằng ông đang trao đổi với Washington về việc chấm dứt các biện pháp trừng phạt. Phía Nga lập luận rằng những hạn chế này gây tổn hại cho kinh tế thế giới, đặc biệt khi thị trường năng lượng đang chịu nhiều sức ép.
Mỹ cũng đã có bước đi nới lỏng trước đó. Tuần trước, Washington cấp một giấy phép miễn trừ có thời hạn 30 ngày, cho phép các tàu chở dầu Nga bán hàng cho Ấn Độ. Quyết định này được xem là một bước điều chỉnh trong chính sách trừng phạt dầu mỏ, dù chưa đồng nghĩa với việc dỡ bỏ toàn diện các hạn chế đối với Moscow.
Hungary gây sức ép đòi châu Âu xem xét lại trừng phạt
Tranh luận về chính sách năng lượng của Nga không chỉ diễn ra tại Washington. Thủ tướng Hungary Viktor Orban cũng tận dụng cuộc khủng hoảng Iran để thúc đẩy yêu cầu nới lỏng các biện pháp trừng phạt của Liên minh châu Âu.
Ngày 9/3, Orban cho biết trong một bức thư gửi Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen, ông đã đề nghị đình chỉ toàn bộ các biện pháp trừng phạt đối với năng lượng Nga. Nhà lãnh đạo Hungary cho rằng xung đột tại Iran và Trung Đông, cùng điều mà ông gọi là tình trạng phong tỏa dầu mỏ của Ukraine, đã đẩy giá năng lượng tại Hungary tăng mạnh.
Orban kêu gọi châu Âu rà soát và tạm dừng các biện pháp hạn chế đối với năng lượng Nga trên toàn khu vực. Quan điểm này tạo thêm sức ép chính trị lên Brussels, nơi các nước thành viên vẫn phải cân nhắc giữa nhu cầu bảo đảm nguồn cung, kiểm soát giá cả và mục tiêu duy trì sức ép kinh tế lên Moscow.
Nới lỏng trừng phạt có thực sự kéo giá dầu xuống?
Ngay cả khi Mỹ quyết định nới lỏng các hạn chế, tác động đối với giá dầu vẫn chưa rõ ràng. Một số chuyên gia tại Washington nghi ngờ biện pháp này có thể mang lại hiệu quả đáng kể nếu Iran tiếp tục phong tỏa eo biển Hormuz. Khi một tuyến vận chuyển chiếm khoảng một phần năm lượng dầu lưu thông toàn cầu bị gián đoạn, việc bổ sung nguồn cung từ Nga có thể không đủ để bù đắp lượng dầu bị mắc kẹt.
Những ý kiến được truyền thông Mỹ dẫn lại cho rằng hiệu quả của việc nới lỏng có thể chỉ mang tính biểu tượng, thậm chí là một quyết định thiếu khôn ngoan. Điều đó phản ánh sự khác biệt giữa mục tiêu chính trị và khả năng tác động thực tế tới thị trường. Giá dầu không chỉ phụ thuộc vào các lệnh trừng phạt mà còn chịu ảnh hưởng từ nguồn cung, tuyến vận tải, rủi ro an ninh và kỳ vọng của giới giao dịch.
Đối với Washington, bài toán nằm ở việc giảm chi phí nhiên liệu cho người dân mà không vô tình tạo thêm nguồn lực cho Nga tiếp tục cuộc chiến tại Ukraine. Với Moscow, bất kỳ sự nới lỏng nào cũng có thể mở ra cơ hội cải thiện doanh thu xuất khẩu, giảm sức ép ngân sách và củng cố khả năng tài trợ cho nền kinh tế thời chiến.
Quyết định của Trump vì thế có thể tạo ra những hệ quả vượt xa thị trường dầu mỏ. Nếu các biện pháp trừng phạt được nới lỏng nhưng giá năng lượng vẫn neo cao do khủng hoảng tại Hormuz, Mỹ có nguy cơ phải chấp nhận phần lợi ích kinh tế dành cho Nga mà không đạt được mục tiêu mong muốn trong nước.
Câu hỏi then chốt không chỉ là Washington có sẵn sàng điều chỉnh chính sách hay không, mà còn là liệu sự điều chỉnh đó có đủ sức hạ nhiệt thị trường mà không giúp Putin vượt qua giai đoạn khó khăn nhất của nền kinh tế Nga hay không.
Nguyễn Thành Phan - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
Theo: Reuters, Ntv, Kyiv Independent và AFP
