Ngày 30/9/2026 đánh dấu thời điểm quân đội Mỹ hoàn tất việc rút toàn bộ lực lượng khỏi Iraq, khép lại hơn hai thập kỷ hiện diện quân sự của Washington tại quốc gia Trung Đông này. Theo thông báo của Lầu Năm Góc, nhiệm vụ quân sự của liên minh quốc tế chống tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) tại Iraq đã kết thúc, chuyển trách nhiệm an ninh sang các lực lượng của Baghdad.
Tuy nhiên, sự ra đi của quân đội Mỹ không đồng nghĩa Iraq bước vào một giai đoạn hoàn toàn yên ổn. Chính phủ Iraq vẫn phải xử lý nhiều lực lượng vũ trang nằm ngoài sự kiểm soát trực tiếp của nhà nước, trong đó có các nhóm có quan hệ chặt chẽ với Iran. Ở miền bắc, người Kurd cũng lo ngại các mạng lưới IS có thể tận dụng khoảng trống an ninh để hoạt động mạnh trở lại.
Quân đội Mỹ rút khỏi Iraq sau hơn 20 năm
Sự hiện diện của Mỹ tại Iraq bắt đầu từ cuộc chiến năm 2003, khi Washington tiến hành chiến dịch lật đổ chính quyền Saddam Hussein. Quân đội Mỹ rút phần lớn lực lượng chiến đấu vào năm 2011, nhưng chỉ vài năm sau đã quay trở lại theo lời đề nghị của chính quyền Baghdad.
Lý do cho sự trở lại này là cuộc tấn công nhanh chóng của IS. Từ năm 2014, Mỹ cùng nhiều quốc gia khác thành lập liên minh quốc tế nhằm đánh bật IS khỏi những vùng lãnh thổ rộng lớn mà tổ chức này kiểm soát tại Iraq và Syria.
Chiến dịch chống IS kéo dài nhiều năm và cuối cùng làm tan rã khả năng kiểm soát lãnh thổ của tổ chức này. Tuy vậy, IS không biến mất hoàn toàn. Các mạng lưới nằm vùng và những nhóm nhỏ vẫn được xem là một nguy cơ an ninh đối với Iraq.
Việc rút quân lần này được thực hiện theo kế hoạch mà Washington và Baghdad đã thống nhất từ trước.
Mỹ chuyển từ một nhiệm vụ quân sự đa quốc gia sang quan hệ an ninh song phương với Iraq, trong đó sự hỗ trợ còn lại tập trung vào đào tạo và chia sẻ thông tin tình báo.
Iraq muốn nhà nước độc quyền kiểm soát vũ khí
Thủ tướng Iraq Ali al-Zaidi mô tả việc kết thúc nhiệm vụ của liên minh là bước mở đầu cho một giai đoạn mới. Theo ông, quan hệ với các đối tác quốc tế cần chuyển từ hợp tác quân sự sang hợp tác kinh tế và phát triển.
Chính phủ Baghdad đồng thời muốn khẳng định quyền kiểm soát tuyệt đối của nhà nước đối với vũ khí. Al-Zaidi tuyên bố mục tiêu của chính phủ là bảo đảm nhà nước Iraq là bên duy nhất quyết định vấn đề chiến tranh và hòa bình, đồng thời mọi vũ khí phải nằm trong tay các cơ quan nhà nước.
Đây là mục tiêu khó thực hiện. Iraq vẫn có nhiều lực lượng dân quân sở hữu vũ khí và mạng lưới tổ chức riêng. Một số nhóm có quan hệ sâu với Iran và đã xây dựng ảnh hưởng đáng kể trong đời sống chính trị, an ninh của Iraq kể từ sau khi chế độ Saddam Hussein sụp đổ.
Nhà khoa học chính trị Jordan Amer al-Sabaileh cho rằng việc Saddam Hussein bị lật đổ đã tạo điều kiện để Iran mở rộng ảnh hưởng tại Iraq. Theo nhận định của ông, Tehran hiện có khả năng tác động đáng kể đến cách thức vận hành chính trị của nước láng giềng.
Giải giáp dân quân là bài toán khó với Baghdad
Vấn đề lớn nhất đối với chính phủ Iraq hiện nay là làm thế nào đưa toàn bộ các lực lượng vũ trang về dưới quyền kiểm soát của nhà nước mà không gây ra một cuộc đối đầu mới.
Kế hoạch giải giáp các nhóm dân quân thân Iran vốn được kỳ vọng tiến hành song song với quá trình chuyển giao trách nhiệm an ninh. Tuy nhiên, thời hạn đã được lùi sang mùa hè năm 2027. Điều này cho thấy Baghdad chưa dễ dàng đạt được mục tiêu đặt ra.
Cựu Đại sứ Mỹ tại Iraq Alinor Rominoski cảnh báo chính phủ Iraq sẽ phải đối mặt với những thách thức lớn nếu các nhóm dân quân tiếp tục nhận chỉ đạo từ Tehran hoặc tham gia các cuộc tấn công nhằm vào những nước khác trong khu vực.
Nhà phân tích chính trị Iraq Sajjad Eyad cũng cho rằng khả năng các nhóm này tự nguyện từ bỏ vũ khí vẫn rất thấp. Theo ông, trong lúc căng thẳng giữa Mỹ, Israel và Iran tiếp tục diễn biến phức tạp, các lực lượng dân quân sẽ khó chấp nhận từ bỏ công cụ mà họ coi là lợi thế chiến lược.
Việc Mỹ rút quân vì thế diễn ra vào thời điểm đặc biệt nhạy cảm. Nếu Baghdad cố gắng cưỡng chế giải giáp trong lúc các nhóm vũ trang vẫn phản đối, nguy cơ xung đột trong nội bộ Iraq có thể gia tăng.
Al-Zaidi tìm cách trấn an người dân rằng chính phủ không muốn đẩy đất nước vào một vòng đối đầu mới. Ông khẳng định quá trình này sẽ được tiến hành thông qua đối thoại và không có lợi ích nào trong việc để căng thẳng quân sự leo thang.
Người Kurd lo IS tận dụng khoảng trống an ninh
Không chỉ các nhóm dân quân khiến Iraq phải lo lắng. Tại khu vực người Kurd ở miền bắc, những dấu hiệu hoạt động trở lại của các mạng lưới IS cũng đang được theo dõi chặt chẽ.
Serwan Barzani, Tổng tư lệnh lực lượng Peshmerga, cho biết các cơ quan an ninh đã ghi nhận những hoạt động mới của các mạng lưới nằm vùng IS kể từ khi thời điểm quân đội Mỹ rút đi được xác định. Theo ông, sự thay đổi này còn tạo tác động về mặt tinh thần đối với các phần tử cực đoan.
Người Kurd từng là một trong những đối tác quan trọng của liên minh quốc tế trong cuộc chiến chống IS. Lực lượng Peshmerga đã trực tiếp tham gia nhiều chiến dịch nhằm đẩy IS khỏi các khu vực mà tổ chức này từng kiểm soát.
Vì vậy, việc Mỹ rời Iraq đặt ra câu hỏi về khả năng các lực lượng Iraq duy trì áp lực đối với những mạng lưới IS còn tồn tại. Trách nhiệm này giờ đây thuộc về quân đội Iraq, lực lượng an ninh quốc gia và Peshmerga, trong khi sự hỗ trợ của Mỹ được thu hẹp xuống đào tạo và tình báo.
Một giai đoạn mới nhưng chưa phải điểm kết thúc
Việc quân đội Mỹ rời Iraq mang ý nghĩa lớn đối với chủ quyền và chính trị trong nước. Baghdad có thêm không gian để khẳng định rằng an ninh Iraq phải do chính người Iraq quyết định, thay vì phụ thuộc vào một lực lượng quân sự nước ngoài.
Nhưng chủ quyền trên thực tế không chỉ được đo bằng sự hiện diện hay vắng mặt của binh sĩ nước ngoài. Chính phủ Iraq còn phải chứng minh rằng họ có thể kiểm soát lãnh thổ, quản lý các lực lượng vũ trang và ngăn IS xây dựng lại mạng lưới hoạt động.
Ba vấn đề sẽ tiếp tục được theo dõi trong thời gian tới: khả năng Baghdad giải quyết vấn đề dân quân, mức độ hoạt động của các mạng lưới IS và cách Iraq cân bằng quan hệ với Iran cùng các đối tác khác trong khu vực.
Ngày Mỹ rút quân vì thế vừa là một dấu mốc về chủ quyền, vừa mở ra một phép thử lớn đối với chính quyền Iraq. Một kỷ nguyên quân sự đã khép lại, nhưng câu hỏi về việc ai thực sự có thể bảo đảm an ninh cho đất nước vẫn còn nguyên. Thành công của giai đoạn mới sẽ phụ thuộc vào khả năng Baghdad biến quyền kiểm soát trên danh nghĩa thành quyền kiểm soát thực tế, mà không đẩy Iraq trở lại vòng xoáy bạo lực.
Thu Phương - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
Theo: Tagesschau
