Cuộc chiến xâm lược của Nga ở Ukraine bước sang năm thứ năm không chỉ là cuộc đối đầu trên chiến trường. Phía sau mỗi khẩu pháo, tên lửa, máy bay không người lái hay xe bọc thép là một dòng tiền phải được duy trì liên tục.
Câu hỏi quan trọng vì thế không đơn giản là Nga hay Ukraine có nhiều vũ khí hơn, mà là mỗi bên có thể huy động bao nhiêu nguồn lực và duy trì tốc độ đó trong bao lâu.
Ảnh minh họa - © Báo điện tử tin tức VIỆT ĐỨC
Dữ liệu mới cho thấy hai nước đang vận hành theo hai mô hình tài chính rất khác nhau.
Nga có nền kinh tế lớn, nguồn tài nguyên đáng kể và khả năng tự tài trợ chiến tranh cao. Ukraine có quy mô kinh tế nhỏ hơn nhiều nhưng được chống đỡ bởi một mạng lưới tài chính quốc tế gồm EU, G7, IMF, World Bank và các đối tác song phương.
Vì vậy, sức chịu đựng tài chính của cuộc chiến phải được nhìn như hai hệ thống: nền kinh tế Nga ở một phía và nền kinh tế Ukraine cộng với nguồn hỗ trợ bên ngoài ở phía còn lại.
Chi phí chiến tranh đang tạo gánh nặng rất khác nhau
Theo SIPRI, năm 2025 Nga chi khoảng 190 tỷ USD cho quân sự, tương đương 7,5% GDP. Ukraine chi khoảng 84,1 tỷ USD, tương đương 40% GDP. Nga bỏ ra nhiều tiền hơn về giá trị tuyệt đối, nhưng gánh nặng tương đối đối với nền kinh tế Ukraine lớn hơn rất nhiều.
Con số 40% GDP không có nghĩa toàn bộ GDP của Ukraine được chuyển trực tiếp thành vũ khí. Nó cho thấy quy mô nguồn lực quân sự mà chiến tranh đang hút khỏi nền kinh tế. Với Nga, tỷ lệ 7,5% cho thấy Moscow có khả năng dành một phần rất lớn nguồn lực quốc gia cho quân sự mà chưa lập tức rơi vào khủng hoảng tài chính.
Đây cũng là lý do không thể chỉ nhìn vào tổng số tiền mà mỗi nước đang chi. Điều cần theo dõi là tỷ lệ chi tiêu quân sự so với quy mô nền kinh tế, khả năng tạo thêm nguồn thu và mức độ hy sinh mà xã hội có thể tiếp tục chấp nhận.
Nga đang tăng chi nhưng phải trả giá ngày càng cao
Nga có nhiều lợi thế để duy trì chi tiêu chiến tranh: dầu khí, khoáng sản, công nghiệp, nông nghiệp, thị trường nội địa, nguồn thu thuế và khả năng vay bằng đồng ruble. Nhà nước cũng có thể sử dụng các quỹ dự trữ khi cần.
Nhưng khả năng huy động lớn không đồng nghĩa nguồn lực là vô hạn. Khi quốc phòng được ưu tiên, tiền phải được lấy từ tăng thuế, vay trong nước, sử dụng dự trữ hoặc cắt giảm một số khoản chi khác.
Dự toán ngân sách mới cho thấy áp lực này ngày càng rõ. Theo các tài liệu được Reuters dẫn, chi quốc phòng của Nga năm 2027 dự kiến đạt 17,1 nghìn tỷ ruble, tăng khoảng 27% so với mức 13,5 nghìn tỷ ruble từng được dự toán ban đầu. Trong ba năm 2027–2029, tổng chi quốc phòng dự kiến khoảng 50 nghìn tỷ ruble.
Đây là dấu hiệu cho thấy Moscow đang lập kế hoạch tài chính cho một cuộc chiến có thể tiếp tục kéo dài. Nó không phải bằng chứng rằng Nga sắp cạn tiền. Ngược lại, nó cho thấy nhà nước vẫn có khả năng huy động một lượng nguồn lực rất lớn.
Vấn đề nằm ở cái giá phải trả cho việc vay và phân bổ ngân sách
Để bù đắp nhu cầu tài chính, Nga đang kết hợp nhiều biện pháp. Kế hoạch bao gồm tăng thuế, vay trong nước, sử dụng một phần National Wealth Fund và tiếp tục dựa vào nguồn thu dầu khí.
kế hoạch vay ròng của Nga trong năm 2026 được nâng lên khoảng 5 nghìn tỷ ruble, trong khi khoảng 459 tỷ ruble được dự kiến rút từ National Wealth Fund. Dự báo thu từ dầu khí năm 2026 cũng được điều chỉnh xuống khoảng 7,6 nghìn tỷ ruble.
Chi phí phục vụ nợ vì thế trở thành một biến số đáng theo dõi. Khoản này dự kiến chiếm 9,4% tổng chi ngân sách năm 2027 và tăng lên 10,6% vào năm 2029. Khi chi phí chiến tranh và chi phí vay cùng tăng, ngân sách sẽ phải dành ngày càng nhiều nguồn lực chỉ để duy trì cấu trúc tài chính hiện tại.
Trong dự toán năm 2027, chi cho chính sách xã hội được dự kiến giảm khoảng 7%, giáo dục giảm 6% và y tế giảm 6,8%. Đầu tư vào hạ tầng, nông nghiệp và một số lĩnh vực kinh tế khác cũng được dự kiến giảm khoảng 7,4%.
Điều này không đồng nghĩa xã hội Nga lập tức rơi vào khủng hoảng. Nó cho thấy một điều cụ thể hơn: chiến tranh đang chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong việc phân bổ nguồn lực của nhà nước.
Nga vẫn còn dư địa, đặc biệt nhờ nguồn thu tài nguyên
Đây là điểm cần phân biệt rõ với những dự báo đơn giản về một ngày Nga sẽ “hết tiền”. Một nền kinh tế có tài nguyên lớn, công nghiệp, dân số hơn 140 triệu người và khả năng huy động vốn trong nước có thể duy trì chi quân sự cao trong thời gian dài.
Nhưng cái giá của việc đó có thể xuất hiện ở nơi khác: tăng trưởng chậm hơn, lãi suất cao, thiếu lao động, đầu tư dân sự giảm, lạm phát hoặc chất lượng một số dịch vụ công chịu sức ép.
Dầu khí cũng là biến số quan trọng. Khi giá năng lượng thuận lợi, nguồn thu ngân sách của Nga được hỗ trợ. Khi giá dầu giảm hoặc điều kiện xuất khẩu khó khăn hơn, khả năng tài trợ cho ngân sách chiến tranh sẽ chịu áp lực lớn hơn.
Ukraine có bài toán tài chính hoàn toàn khác
Ukraine không có khả năng tự trang trải toàn bộ chi phí chiến tranh bằng nguồn thu trong nước. Nền kinh tế đã chịu thiệt hại lớn về cơ sở hạ tầng, năng lượng, công nghiệp, giao thông và hoạt động kinh doanh. Nhà nước đồng thời phải duy trì quân đội và bảo đảm những dịch vụ cơ bản cho người dân.
Năm 2026, Ukraine đã phải tăng mạnh nguồn lực dành cho an ninh và quốc phòng.
Khoản ngân sách ban đầu khoảng 2,807 nghìn tỷ hryvnia, tương đương 27,2% GDP, được bổ sung thêm khoảng 1,56 nghìn tỷ hryvnia, đưa tổng nguồn lực lên khoảng 4,367 nghìn tỷ hryvnia.
Trong phần bổ sung, khoảng 1,371 nghìn tỷ hryvnia được dành cho vũ khí, thiết bị quân sự, đạn dược, mua sắm và sửa chữa. Quy mô này cho thấy chiến tranh đang tạo ra sức ép đặc biệt lớn đối với một nền kinh tế nhỏ hơn nhiều so với Nga.
Hậu phương tài chính bên ngoài là yếu tố sống còn của Ukraine
Ukraine có thể tăng thuế, vay trong nước và điều chỉnh chi tiêu dân sự, nhưng những biện pháp đó không đủ để bù toàn bộ khoảng thiếu hụt. Phần còn lại phải đến từ các khoản vay, hỗ trợ ngân sách và các chương trình tài chính quốc tế.
Đánh giá của IMF cho thấy trong kịch bản cơ sở, Ukraine có khoảng thiếu hụt tài chính tích lũy 140,3 tỷ USD trong giai đoạn 2026–2029. Riêng năm 2026, khoảng thiếu hụt được tính ở mức 55,4 tỷ USD, trong đó khoảng 50,9 tỷ USD dự kiến đến từ nguồn tài chính chính thức.
Điều đó tạo ra một mô hình rất khác Nga.
Ukraine không cần tự mình tạo ra toàn bộ nguồn lực chiến tranh. Khả năng tiếp tục chiến đấu phụ thuộc một phần lớn vào việc dòng tiền từ các đối tác quốc tế có được duy trì và giải ngân đúng thời điểm hay không.
EU đã thiết lập Ukraine Support Loan trị giá 90 tỷ euro cho giai đoạn 2026–2027. Trong đó khoảng 60 tỷ euro dành cho hỗ trợ quốc phòng và 30 tỷ euro dành cho hỗ trợ ngân sách. Riêng tổng mức hỗ trợ được tiếp cận trong năm 2026 có thể lên tới 45 tỷ euro.
Điều này cho thấy hỗ trợ Ukraine đang được tổ chức theo những cơ chế nhiều năm, thay vì chỉ dựa vào từng gói cứu trợ ngắn hạn. Tuy nhiên, sự phụ thuộc bên ngoài cũng chính là điểm dễ tổn thương của mô hình tài chính Ukraine.
Hai bên có hai “đồng hồ” tài chính khác nhau
Đối với Nga, những chỉ số quan trọng gồm thu dầu khí, thâm hụt ngân sách, vay trong nước, quỹ dự trữ, lãi suất, tăng trưởng GDP, sản lượng công nghiệp và tỷ trọng chi quốc phòng trong GDP.
Đối với Ukraine, cần theo dõi thu ngân sách, chi quốc phòng, khoảng thiếu hụt tài chính, nguồn tiền từ EU và G7, các chương trình của IMF, dự trữ ngoại hối, khả năng vay mới và tiến độ tái cơ cấu nợ.
Hai mô hình này tạo ra hai giới hạn khác nhau.
Nga có thể tiếp tục chiến tranh miễn là nền kinh tế trong nước vẫn chịu được mức huy động ngày càng cao. Ukraine có thể tiếp tục chiến tranh miễn là nguồn lực trong nước cộng với dòng tài chính bên ngoài đủ để bù đắp nhu cầu.
Điều quyết định không chỉ là số tiền đang có
Trong một cuộc chiến tiêu hao, số tiền hiện có chỉ là một phần của phép tính. Quan trọng hơn là tốc độ tiêu hao và khả năng tạo ra nguồn lực mới.
Mỗi ngày chiến tranh đều tiêu tốn đạn dược, nhiên liệu, thiết bị, tiền lương, hậu cần, sửa chữa và chi phí điều trị. Sau đó, những thứ đã mất phải được sản xuất hoặc mua lại. Tiền trở thành vật chất quân sự, vật chất được đưa ra chiến trường, tổn thất phát sinh và một vòng chi tiêu mới lại bắt đầu.
Vì vậy, sức chịu đựng tài chính có thể được hiểu đơn giản là mối quan hệ giữa nguồn lực có thể huy động và tốc độ tiêu hao. Một quốc gia có nguồn lực lớn nhưng tiêu tiền với tốc độ rất cao chưa chắc có lợi thế tuyệt đối trước một quốc gia có nguồn lực nhỏ hơn nhưng nhận được dòng hỗ trợ ổn định.
Cuộc chiến đang trở thành phép thử về sức chịu đựng kinh tế
Những dữ liệu hiện có chưa cho thấy Nga đang ở tình trạng tài chính buộc phải dừng chiến tranh.
Việc dự kiến dành 17,1 nghìn tỷ ruble cho quốc phòng trong năm 2027 cho thấy Moscow vẫn có khả năng huy động nguồn lực rất lớn.
Ukraine cũng chưa ở tình trạng tài chính buộc phải dừng chiến tranh. Các cam kết nhiều năm từ châu Âu và các định chế quốc tế đang tạo ra một mạng lưới tài chính giúp Kyiv duy trì hoạt động của nhà nước và hỗ trợ chiến tranh.
Nhưng cả hai đều phải trả giá.
Nga phải chấp nhận thâm hụt, vay nợ, thuế cao hơn, chi phí tài chính lớn hơn và sự thu hẹp của một số khoản chi dân sự. Ukraine phải huy động tối đa nguồn lực trong nước đồng thời duy trì sự hỗ trợ từ bên ngoài ở quy mô rất lớn.
Điểm giới hạn của Nga vì thế không nhất thiết là ngày ngân sách bằng không. Nó có thể đến khi chi phí chiến tranh làm suy yếu quá mạnh đầu tư, nhân lực, tăng trưởng, tiêu dùng và các nguồn thu trong tương lai.
Với Ukraine, điểm giới hạn lại nằm nhiều hơn ở khả năng duy trì dòng tài chính bên ngoài. Nếu nguồn hỗ trợ giảm, chậm hoặc không đủ để bù khoảng thiếu hụt, sức ép lên ngân sách sẽ tăng nhanh.
Câu hỏi thực sự của chiến tranh tiêu hao
Không thể xác định thời điểm Nga hay Ukraine sẽ “hết tiền” chỉ bằng một con số ngân sách. Cách nhìn hữu ích hơn là đặt dòng tiền vào cạnh dòng tiền ra trong từng năm và theo dõi khả năng tái tạo nguồn lực của mỗi bên.
Nga bước vào cuộc chiến với nền kinh tế lớn, nguồn tài nguyên dồi dào và khả năng tự tài trợ cao. Ukraine có nền kinh tế nhỏ hơn và chịu tổn thất trực tiếp lớn hơn, nhưng lại được kết nối với một hệ thống tài chính quốc tế có quy mô vượt xa khả năng của riêng nước này.
Vì vậy, cuộc chiến tiêu hao cuối cùng không chỉ là phép thử về tiền bạc. Đó là phép thử về khả năng huy động, sản xuất, vay mượn, duy trì hậu cần và chịu đựng chi phí kinh tế trong thời gian dài.
Điều cần theo dõi trong những năm tới không phải đơn giản là bên nào có ngân sách lớn hơn. Câu hỏi quan trọng hơn là bên nào có thể duy trì tốc độ huy động nguồn lực cao hơn tốc độ tiêu hao của chính mình, đồng thời giữ cho nền kinh tế đủ sức tiếp tục vận hành.
Đó mới là chiếc đồng hồ thực sự của một cuộc chiến tiêu hao kéo dài.
Nguyễn Thành Phan - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
Theo: SIPRI, Reuters và IMF
