Trí tuệ nhân tạo (AI) đang thay đổi sâu sắc cách thức học tập của giới trẻ. Điều này đặt ra một câu hỏi cấp bách: Làm thế nào để các trường trung học ở Đức có thể giữ vững vai trò của mình trong kỷ nguyên số?
Linda Weise, một nữ sinh lớp 11 đến từ Bad Bentheim, không chỉ nổi bật với điểm số xuất sắc mà còn trở thành người hướng dẫn học tập trên Instagram, thu hút hơn 220.000 người theo dõi.
Cô chia sẻ trong một buổi podcast rằng các trường học hiện chưa chú trọng đúng mức vào việc dạy cách học hiệu quả. Chính vì thế, Linda đã tự mình khám phá và tận dụng AI để nâng cao hiệu suất học tập.
Quy trình học với AI của Linda rất bài bản.
Cô thường bắt đầu bằng một bài kiểm tra định hướng để xác định những lỗ hổng kiến thức. Sau đó, AI sẽ tạo ra các đề thi thử phù hợp. Không dừng lại ở đó, Linda còn dùng AI để phân tích lỗi sai trong các câu trả lời, giúp cô hiểu rõ cần cải thiện từ đâu. Thậm chí, AI còn giúp cô kiểm tra thông tin và tạo flashcard để học những nội dung quan trọng nhất.
“Nếu sử dụng đúng cách, AI sẽ trở thành một gia sư thực sự”, Linda Weise khẳng định.
Ảnh minh họa - © Báo điện tử tin tức VIỆT ĐỨC
Câu chuyện của Linda không phải là cá biệt.
Cách đây hai năm, một học sinh ở Zürich cũng gây xôn xao dư luận khi đạt điểm tuyệt đối trong kỳ thi tốt nghiệp trung học (Matura) nhờ luyện tập với ChatGPT. Học sinh này thậm chí tuyên bố: “Tôi không đọc cuốn sách nào cả. AI đã làm tất cả điều đó cho tôi”.
Gần đây nhất, Alexander Jorias, một học sinh tại bang Hessen, cũng đã đỗ kỳ thi tốt nghiệp Trung học phổ thông (Abitur) với điểm số tuyệt đối 900/900.
Chiến lược của Alexander tương tự Linda Weise: cậu ra lệnh cho AI mô phỏng các bài thi, chấm điểm và đánh giá các bài làm thử. Alexander cũng tích cực chia sẻ kinh nghiệm học với AI trên các nền tảng mạng xã hội.
Chỉ cần một chiếc máy tính bảng, Alexander Jorias đã xuất sắc đạt điểm tuyệt đối trong kỳ thi tốt nghiệp THPT, minh chứng rõ ràng cho tiềm năng của AI trong học tập.
Tuy nhiên, liệu AI đã thực sự đi vào trường học hay chưa? Thực tế không đơn giản như vậy. Những học sinh như Linda và Alexander đang sử dụng AI *cho* việc học của mình, chứ không phải *trong* môi trường trường học chính thức. Đây là một hiện tượng phổ biến, dù không phải ai cũng thành thạo AI như họ.
Theo nghiên cứu JIM công bố cuối năm 2025, có tới 74% người được hỏi cho biết họ sử dụng AI cho bài tập về nhà hoặc để học tập. Con số này hiện tại có thể còn cao hơn. Tuy nhiên, việc này không phải lúc nào cũng nhận được sự đồng thuận từ các nhà giáo dục.
Tháng 4 năm nay, Hiệp hội Giáo viên Đức đã bày tỏ lo ngại về việc AI đe dọa bài tập về nhà truyền thống. Chủ tịch Stefan Düll thậm chí khuyến nghị học sinh nên làm bài tập bằng tay. Tuy nhiên, đây có lẽ không phải là một giải pháp thuyết phục, ngay cả đối với những người không chuyên trong ngành giáo dục.
Vậy, trường học nên làm gì để thích nghi với AI?
Ngay cả những người bảo thủ nhất hiện nay cũng nhận ra rằng việc ứng dụng AI trong trường học là điều không thể tránh khỏi. Tuy nhiên, câu hỏi làm thế nào để thực hiện điều đó lại không hề đơn giản. Mặc dù đã có AIS.chat – một chatbot AI do nhà nước phát triển dành cho các trường học – nhưng độ ổn định và mức độ chấp nhận của nó ở nhiều nơi vẫn chưa cao.
Một khảo sát ở Đức cho thấy, 64% giáo viên sử dụng AI khi soạn bài tập, nhưng một nửa trong số họ vẫn cảm thấy không chắc chắn khi dùng công nghệ này.
Hendrik Haverkamp, một giáo viên trung học tiên phong và là người sáng lập công cụ phản hồi AI “Fello-Fish”, gọi đây là một sự phát triển đầy mâu thuẫn. Ông đặt câu hỏi: “Liệu có một làn sóng ‘rác AI’ (AI-Slop) đang tràn vào các lớp học?”.
“Rác AI” là thuật ngữ chỉ những nội dung được tạo ra hàng loạt bằng AI với chất lượng kém.
Trong môi trường học đường, chất lượng kém đồng nghĩa với việc không được kiểm định, thiếu cẩn thận hoặc thiếu tính sáng tạo. Điều này càng trở nên nghịch lý khi nhiều giáo viên đang lo ngại sự suy giảm khả năng sáng tạo và tư duy phản biện ở học sinh.
Liệu nhiệm vụ của nhà trường có phải là đào tạo tất cả giáo viên trở thành chuyên gia về AI, để họ có thể biến học sinh của mình thành những người dùng AI thành thạo? Hay chúng ta sẽ rơi vào một tình huống tương tự như cuộc tranh cãi về “Enhanced Games” – một giải đấu thể thao mà ở đó ai cũng được phép dùng doping?
Sự so sánh này có vẻ thái quá, nhưng việc tưởng tượng kịch bản tồi tệ nhất của việc học cá nhân hóa với AI là một bài tập tư duy hữu ích. Bởi vì ngay cả khi kịch bản đó khó xảy ra, câu hỏi vẫn là: Trường học sẽ còn tác dụng gì nếu tất cả học sinh đều có đủ chuyên môn để tự tiếp thu mọi thứ?
- Liệu có còn lý do để đến một địa điểm cụ thể, nơi có một con người giảng dạy, trình bày hoặc giải thích kiến thức?
- Đặc biệt là khi người đó thậm chí không thể chuẩn bị kiến thức một cách chính xác, linh hoạt và cá nhân hóa như AI?
Đây không phải là những câu hỏi vô căn cứ. Trên các mạng xã hội, từ lâu đã có một cuộc thảo luận về tính hữu dụng của giáo dục, coi giáo dục chủ yếu dưới sự chi phối của giá trị sử dụng cá nhân và kinh tế. Việc liên tục nhắc đến chuyện thiếu các nội dung giảng dạy về tài chính, tiền thuê nhà, thuế và bảo hiểm (một khẳng định vốn dĩ sai) được dùng làm minh chứng cho điều đó.
Tuy nhiên, cũng đã có những nỗ lực nghiêm túc nhằm đặt lại câu hỏi về bản thân khái niệm trường học. Cựu hiệu trưởng Christoph Schmitt trong các bản tin thường xuyên của mình đã chỉ ra rằng trường học không phải đang khủng hoảng, mà “trường học đã kết thúc rồi”. Gần đây ông còn hỏi: “Làm thế nào để tư duy về công tác giáo dục bên ngoài ‘hình thức trường học’?”
Những người theo dõi cuộc thảo luận về giáo dục sẽ nhận ra rằng những diễn biến này không phải chỉ mới xuất hiện cùng với AI. AI chỉ là chất xúc tác.
Ngay cả khi nó không được sử dụng theo cách mà các chuyên gia học tập Linda Weise và Alexander Jorias đã làm. Bởi vì việc AI cũng có thể làm gia tăng sự “lười học” là điều từ lâu đã rõ ràng.
Florian Nuxoll, giáo viên tiếng Anh và Môn học Cộng đồng, đồng thời là nghiên cứu viên tại Đại học Tübingen, đã tóm gọn mặt tối của việc học với AI bằng thuật ngữ “Mất kỹ năng” (Deskilling) vào năm ngoái. “Khi AI đảm nhận toàn bộ quá trình để tạo ra sản phẩm – từ nghiên cứu, lập dàn ý đến diễn đạt – thì không có sự phát triển năng lực nào diễn ra trong các lĩnh vực đó cả”, ông nói.
Tại một hội thảo, một giáo viên học nghề đã chia sẻ với tôi cùng một nụ cười mệt mỏi: “Tôi chưa bao giờ nhận được những tài liệu tóm tắt cho các bài thi nói tốt như kể từ khi có AI. Và cũng chưa bao giờ có những bài thi tệ đến thế.”
Vì vậy, khi nói về việc học với AI, chúng ta không được quên một điều: Nó đòi hỏi trước hết là sự hứng thú và động lực từ người học.
Những người học với AI nổi bật trên truyền thông cũng có chung một điểm: Họ đã và đang muốn có kết quả tốt. Điều đó không hề đơn giản. Bởi vì dù bạn không làm bài tập về nhà có AI hay không có AI thì cũng chẳng có gì khác biệt nếu không có động lực. Tại Đức, từ nhiều năm nay, có hơn 50.000 thanh thiếu niên bỏ học mỗi năm mà không có bằng cấp, và xu hướng này đang tăng lên. Đây là một thực tế đáng báo động.
Để đối phó với một diễn biến thảm hại như vậy, không thể chỉ đưa ra một tầm nhìn về sự phát triển tiềm năng nhẹ nhàng và sự trưởng thành tốt đẹp. Nhưng kịch bản tồi tệ về việc học hiệu quả tối đa đi kèm với sự cô lập hoàn toàn do AI gây ra cũng không phải là giải pháp.
Trường học trong kỷ nguyên AI: Định hướng và đam mê
Điều cần thiết là những tiếp cận mới về giáo dục toàn diện, như những gì từng được tư duy trong truyền thống của Meister Eckhart, Johann Gottfried Herder hay Wilhelm von Humboldt, nhưng chưa bao giờ được thực hiện một cách cụ thể.
Trong cuộc thảo luận chính sách giáo dục xoay quanh các phương tiện truyền thông mới, chuyển đổi số và AI, những hình mẫu lý tưởng này giỏi lắm cũng chỉ lấp đầy một bài phiếm đàm ở trang sau của tờ báo.
Tuy nhiên, điều quan trọng trong những thời điểm biến động này là không chỉ nói về việc nâng cao năng lực – điều sau đó sẽ được làm cho hiệu quả hơn nhờ AI.
Bởi vì điều đó có nghĩa là nhìn nhận giáo dục thuần túy dưới góc độ kinh tế. Thay vào đó, chúng ta phải tự hỏi công nghệ có thể giúp chúng ta giải quyết các vấn đề xã hội và chính trị ở đâu: Điều đó bao gồm cả câu hỏi làm thế nào để chúng ta ngăn chặn sự suy giảm năng lực ở tất cả các môn học. Nhưng cũng là làm thế nào để chúng ta khơi gợi lại sự hứng thú với việc học, và cuối cùng là khao khát tự hoàn thiện bản thân.
Để trả lời cho những câu hỏi này, sẽ là quá đơn giản nếu hòa chung vào bài ca thường xuyên đòi hỏi thêm tài nguyên, nhân sự và đào tạo nâng cao – mặc dù điều đó là đúng. Điều khó khăn hơn nhưng cần thiết là phải tận dụng tối đa bí quyết sẵn có. Điều đó có nghĩa là: ở những nơi mà việc học có thể được làm cho hiệu quả hơn nhờ AI, hãy dũng cảm thực hiện và lôi kéo những người đang làm điều đó tham gia.
Vấn đề không chỉ đơn thuần là truyền đạt kiến thức. Khơi dậy sự đam mê ngày càng trở thành một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của giáo viên. Hơn nữa, trường học phải đưa ra định hướng. Trường học ở đó là để đánh dấu những mục tiêu mà nếu không có nó, người ta thậm chí sẽ không hề biết tới.
Trường học cũng là nơi hợp tác giữa con người với con người. Tại đây, trẻ em và thanh thiếu niên có thể học được rằng có những ý kiến khác biệt gây khó chịu, và chính vì vậy chúng kích thích tư duy sâu hơn. Chính điều này giúp củng cố sự gắn kết ngay cả sau khi rời nhà trường.
AI trước hết là một “cỗ máy xác nhận”, thường có xu hướng củng cố những gì người dùng đã tin. Do đó, sự xáo trộn và sự bất đồng kiến thức ngày càng trở nên quan trọng hơn đối với một quá trình giáo dục thành công. Chúng ta phải học cách xử lý thông tin trái ngược với quan điểm của mình.
Người ta cũng có thể nói: Nếu trường học chỉ tập trung hoàn toàn vào việc truyền đạt kiến thức, nó sẽ tự khiến mình trở nên dư thừa. Nhưng nếu nó tập trung vào quá trình học tập, nó sẽ có một chức năng quan trọng không thể thay thế.
Điều đó có nghĩa là cụ thể: Cần có cơ hội cho học sinh cùng với giáo viên thử nghiệm xem điều gì tạo nên việc học có và không có AI. Điều gì hoạt động tốt nhất? Điều gì thậm chí gây hại cho việc học? Khi biết cách sử dụng AI, nó có thể trở thành một công cụ hỗ trợ chưa từng có. Nhưng chỉ khi biết cách mà thôi. AI là một công cụ mang tính thực dụng. Một công cụ kỳ diệu cho bất kỳ ai biết mình muốn gì và muốn làm điều đó như thế nào.
Từ đó đặt ra một ưu tiên mới cho giáo viên: Họ phải truyền cảm hứng cho học sinh về mặt nội dung nhiều hơn bao giờ hết và làm rõ tầm quan trọng của nội dung đó. Và họ phải truyền đạt cách sử dụng AI một cách thông minh và hiệu quả để học tập.
Nếu không có những không gian dành cho việc học chung – nơi người ta nhận thức được ý nghĩa của nó và hiện có thể được thiết kế cùng với AI – thì ngay từ bây giờ chúng ta phải xây dựng chúng. Và gọi đó là trường học.
Bob Blume
Nguyễn Cẩm Chi - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC - Lược dịch từ Spiegel
Bob Blume, 44 tuổi, từng dạy tiếng Anh, tiếng Đức và Lịch sử tại trường trung học Windeck ở Bühl, bang Baden-Württemberg. Ông viết blog về các chủ đề nhà trường, giáo dục và hoạt động tích cực trên các mạng xã hội với vai trò “Netzlehrer” (Giáo viên mạng).
