Cuối tháng 8, Hồng Hạnh, 23 tuổi, tham dự phiên hòa giải với chủ cũ tại Phòng Công nghiệp và Thương mại (IHK) Berlin để khiếu nại quyết định sa thải trái pháp luật.
Sang Đức 9 tháng, cô gái TP HCM nếm trải cú sốc vì mức lương thực nhận ít ỏi và phải làm việc liên tục. Khi kiệt sức phải xin nghỉ ốm, cô bị môi giới và chủ nhà hàng ép ký giấy tự nguyện thôi việc để tước quyền nhận trợ cấp thất nghiệp. Hạnh từ chối và lập tức nhận giấy sa thải.
Tại phiên hòa giải, chủ nhà hàng không xuất hiện mà cử luật sư đại diện, lập luận rằng doanh nghiệp sa thải hợp lệ do Hạnh "không hứng thú công việc". Hai bên không tìm được tiếng nói chung, Hạnh được Công đoàn ngành hỗ trợ pháp lý để chuyển đơn kiện lên Tòa án Lao động, dự kiến xét xử vào cuối năm nay.
"Khi sang Đức học nghề, tôi không thể tưởng tượng sẽ phải trải qua những khó khăn này", Hạnh nói.
Hồng Hạnh, thực tập sinh 23 tuổi ngành nhà hàng khách sạn ở Berlin, Đức. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Trào lưu du học nghề Đức tại Việt Nam nở rộ từ khoảng năm 2018-2019, sau khi Đức nới lỏng các quy định pháp lý và Luật Nhập cư lao động có tay nghề để giải quyết tình trạng thiếu hụt nhân sự. Sức hút lớn nhất của chương trình này là mô hình "du học nghề kép" (Ausbildung) - học viên được miễn học phí trong khi vẫn được nhận lương thực tập hàng tháng. Một số công ty môi giới Việt Nam sau đó quảng bá hình thức du học nghề như một lối thoát đổi đời.
Ước tính của Cục Lao động Liên bang, hiện có khoảng 16.000 thanh niên Việt Nam đang học nghề tại Đức. Báo cáo Di cư 2024 của Đức cho biết người Việt chiếm 21% tổng số công dân nước ngoài nhập cảnh học nghề.
Song đằng sau làn sóng này là những vấn đề ít được nhắc đến.
Cú sốc thu nhập
Hạnh biết đến con đường này qua một người bạn khi đang là sinh viên năm hai. Cô nghỉ học để học tiếng Đức. Cuối năm 2025, sau khi chi 7.000 euro (khoảng 190 triệu đồng) phí môi giới, cô đến Berlin.
Hạnh làm việc tại một nhà hàng bản địa trong thời gian chờ nhập học chính thức. Tuy nhiên, cô nhận ra lời quảng cáo "thu nhập hàng trăm triệu đồng" của môi giới là sự đánh tráo khái niệm giữa lương trước thuế (Brutto) và thực nhận (Netto).
Trên hợp đồng, mức lương trước thuế của cô là 1.068 euro, nhưng thực lãnh chỉ 787 euro. Một nửa số tiền này dùng để trả tiền thuê nhà. Dù bảng lương ghi nhận có khoản "trợ cấp ăn uống", mỗi tháng cô vẫn tốn 68 euro tiền túi để ăn tại chỗ làm. "Tôi phải tính toán chi tiêu từng đồng với số tiền ít ỏi còn lại", Hạnh nói.
Để tồn tại ở thành phố đắt đỏ như Berlin, nhiều học viên đồng cảnh ngộ với Hạnh chấp nhận ở ghép không có hợp đồng nhà chính thức. Việc ở chui khiến họ không có tên trên hòm thư, dẫn đến thất lạc nhiều thư từ quan trọng từ chính quyền hoặc hãng bảo hiểm.
Vì thiếu hụt tài chính, một số chấp nhận làm việc chui tại các nhà hàng dưới mức lương tối thiểu, không hợp đồng và không có ngày nghỉ. Biết bị bóc lột, họ vẫn chịu đựng vì áp lực sinh hoạt phí và gánh nặng trả nợ ở quê nhà.
Ông Michael Tirp giúp Phương Nga làm việc với viện dưỡng lão ở Nordrhein-Westfalen, hôm 16/9. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Theo quy định của Đức, phí tuyển dụng do doanh nghiệp tiếp nhận chi trả. Tuy nhiên, nghiên cứu công bố tháng 8/2025 của Viện Minor (Berlin) chỉ ra 57% thực tập sinh Việt sang Đức qua môi giới tư nhân, đóng mức phí 6.000 - 15.000 euro (160 - 400 triệu đồng). Thậm chí, nghiên cứu năm 2024 của Đại học Tự do Berlin và các phóng sự của Đài truyền hình ARD ước tính con số có thể lên tới 20.000-40.000 euro (540 triệu đến hơn một tỷ đồng).
Bỏ ra hàng chục nghìn euro, nhiều gia đình tin rằng con em mình có cơ hội ổn định tại châu Âu. Tuy nhiên, bê bối tại một cơ sở chăm sóc người cao tuổi ở Altenburg (bang Thüringen) đầu năm 2026 cho thấy điều ngược lại.
Tháng 8/2025, cơ sở này bị thu hồi giấy phép đào tạo nhưng đã che giấu thông tin, ép 27 học viên điều dưỡng người Việt làm việc không lương 4-8 tháng và sống trong container. Giữa tháng 1/2026, khi nhóm học viên đình công đòi quyền lợi, họ bị đuổi ra khỏi nơi lưu trú giữa trời tuyết.
"Lúc cầu cứu, họ đã mất tất cả chỗ ở, nơi học nghề, việc làm và thu nhập", ông Michael Tirp, Giám đốc VDP Personal Bildung Integration - đơn vị vận hành tổng đài hỗ trợ khẩn cấp (SOS) cho lao động Việt Nam tại Đức, kể với VnExpress.
Tổ chức này lập tức mở chiến dịch quyên góp để lo chỗ ở tạm thời cho nhóm học viên.
Phương Nga, 24 tuổi, quê ngoại thành Hà Nội, là một nạn nhân. Bị quỵt lương nửa năm và mất chỗ thực tập, Nga phải tá túc tại một tiệm làm móng nhờ tiền gia đình gửi sang. Ông Tirp cho biết sau một tháng, tổ chức đã giúp Nga ký hợp đồng với cơ sở mới và tìm căn hộ riêng.
Hồng Hạnh cũng rơi vào tình cảnh bị bóc lột sức lao động. Luật lao động Đức quy định ca làm 6-9 tiếng phải được nghỉ ít nhất 30 phút, nhưng hệ thống chấm công của nhà hàng luôn hiện cô làm 8 tiếng có giờ nghỉ, đồng thời xóa bỏ mọi dữ liệu tăng ca.
Vắt kiệt sức lực, Hạnh đổ bệnh và bị sa thải. "Môi giới nói tôi cứ ký giấy thôi việc rồi họ giới thiệu chỗ khác. Khi tôi từ chối vì gia đình đã kiệt quệ tài chính, ông ta đe dọa có cách khác để thu tiền từ tôi", Hạnh kể.
Tình trạng môi giới chi phí cao và bóc lột thực tập sinh đã trở thành điểm nóng được báo chí Đức phản ánh thời gian qua. Nếu trước đây vài tháng mới có một ca, nay tổng đài của VDP tiếp nhận 1-2 ca khẩn cấp mỗi ngày. Tính từ đầu 2026, mạng lưới này đã can thiệp, giải cứu miễn phí hàng trăm trường hợp.
Trong nghiên cứu năm 2024, giáo sư Birgitt Röttger-Rössler (Đại học Tự do Berlin) chỉ ra vòng luẩn quẩn của nhiều học viên Việt Nam: Gánh nặng nợ nần buộc họ phải làm thêm thay vì tập trung học ngoại ngữ. Áp lực tài chính, rào cản ngôn ngữ và sự thiếu hiểu biết pháp luật đẩy họ vào thế lệ thuộc hoàn toàn vào môi giới và chủ sử dụng.
Đại diện một trung tâm môi giới ở Hà Nội thừa nhận thu phí hàng chục nghìn euro mỗi hồ sơ du học nghề. Tuy nhiên, về trách nhiệm giám sát sau xuất cảnh, vị này cho biết: "Chúng tôi chỉ kiểm soát 'đầu nội' ở Việt Nam, còn bên kia do 'đầu ngoại' phụ trách".
Từ góc nhìn tuyển dụng, ông Christopher Gnadt, chuyên gia có 10 năm kinh nghiệm đưa nhân sự quốc tế vào các viện dưỡng lão Đức, cho biết đơn vị của ông tuyển trực tiếp và không thu phí môi giới, ứng viên vẫn rất tốn kém cho việc học tiếng, chi phí xin thị thực và sinh hoạt phí ban đầu. Hơn nữa, do rào cản hành chính, việc tự nộp đơn rất khó khăn nên lao động thường phải qua trung gian.
Ông nhận thấy mức phí môi giới từ Việt Nam quá cao khiến học viên mang tâm lý con nợ. "Học viên Việt Nam cần hiểu họ không phải lao động hạng 2. Họ có quyền lợi pháp lý ngang bằng lao động bản địa để yêu cầu cơ quan chức năng can thiệp khi bị ép buộc", ông Gnadt nói.
Nguyên nhân thất bại cũng bắt nguồn từ sự thiếu chuẩn bị của học viên. Nghiên cứu của Viện Minor chỉ ra 78% học viên Việt Nam có chứng chỉ tiếng Đức B1, nhưng thực tế chỉ ở mức A1 do học đối phó. Việc lơ là ngoại ngữ khiến họ liên tục mắc sai sót chuyên môn. Ông Michael Tirp nhấn mạnh, muốn du học nghề thành công, tối thiểu phải đạt trình độ tiếng Đức B2 "học thật, thi thật". Những người từng là nạn nhân cần chia sẻ với nhau về những trải nghiệm tiêu cực.
Đường dây khẩn cấp VDP Personal Bildung Integration của ông Michael Tirp dán ở bên ngoài chợ Đồng Xuân, Berlin. Ảnh: Michael Tirp
Phó chủ tịch Hội giáo dục nghề nghiệp TP HCM Trần Anh Tuấn đề xuất cơ quan quản lý cần kiểm soát chặt khâu trung gian, công khai biểu phí và thiết lập đường dây nóng bảo vệ học viên. Ông khuyên phụ huynh và học sinh ngừng "nhắm mắt nộp tiền". "Du học nghề không phải đi kiếm tiền. Người trẻ phải trang bị nghề thật, ngoại ngữ thật, hợp đồng thật và năng lực thật. Hội tụ bốn điều này, thu nhập và việc làm mới bền vững", ông Tuấn nói.
Trong lúc chờ Tòa án Lao động thụ lý đơn kiện, ưu tiên lớn nhất của Hồng Hạnh là tìm cách bám trụ lại Đức trước khi thị thực hết hạn. Quá trình xin việc gian nan do vốn tiếng Đức ở mức B1 và nhiều doanh nghiệp ngần ngại thủ tục xét duyệt mới. Cô đối mặt nguy cơ phải vay mượn thêm để chứng minh tài chính do không tìm được công ty cam kết mức lương thực nhận 959 euro/tháng theo chuẩn sở ngoại kiều.
Nhìn lại 9 tháng qua, Hạnh nhận ra sự thiếu hụt ngoại ngữ và kiến thức pháp luật đã khiến cô tự tước đi quyền lợi hợp pháp, phải trả giá bằng cả thời gian và tài sản của gia đình. Mỗi tối, cô vẫn đều đặn gọi điện về Việt Nam báo bình an, giấu nhẹm mọi khó khăn để mẹ không lo lắng.
Phan Dương
