Văn hóa, vốn dĩ là mạch sống. Mạch sống ấy rất sống động và đầy ký ức ngay từ tên gọi làng.
Bởi vì làng là mạch sống của cộng đồng nên tên làng được các cụ xưa cân nhắc rất kỹ. Tên làng, chứ không phải là số thứ tự làng. Cái hay của văn hóa Việt, tiếng Việt là thế. Nó không cố định hóa, nó gợi mở những chiều kích của chữ nghĩa, văn chương.
Nhờ vậy mà tên làng xưa gợi lên biết bao vẻ đẹp riêng của làng. Có tên làng gợi về phong thổ, địa lý; có tên làng gợi về khoa bảng; có tên làng gợi nhắc người có công lập nên làng… Rất nhiều sắc thái!
Làng, nước là những thực thể hình thành nên bản sắc văn hóa Việt Nam. Ảnh: Mùa Xuân.
Bởi coi trọng tên làng, tức là nơi mình sống, mà cha ông xưa thường chọn người uy tín, giỏi chữ để đặt tên làng. Người ấy và có thể thêm một số vị khác nghiền ngẫm rồi chọn và làng tin theo. Đây là một vẻ đẹp rất truyền thống khi dân ta luôn trọng người có học, người hay chữ.
Từ chữ của các vị (đặt tên làng) mà làng được gợi lên sống động và tất cả người dân đều được hưởng tiếng thơm. Chẳng phải vậy mà dân ta thường xưng: “Tôi ở làng Đông Xá”, “Nhà tôi ở làng Hương Bộc”…
Dân sống dựa vào làng, hít thở bầu không khí nhân văn của làng. Vì thế, với dân ta, tên làng là điều quan trọng, thậm chí có ý nghĩa thiêng liêng bởi nhiều tên làng là cả một miền ký ức thăm thẳm của cộng đồng. Ta có thể thấy nhiều tên làng như thế trên cả nước, trong đó có làng Đường Lâm - mảnh đất hai vua.
Từ làng, mở rộng phạm vi, có thể thấy, bất kỳ tên địa danh nào, tên đơn vị hành chính nào cũng được cha ông đặt rất thận trọng, nhờ vậy mà vừa đẹp vừa đầy ý nghĩa. Tên huyện trước đây, tên các tỉnh, đều được lựa chọn đặt theo những suy tư và thông điệp như thế.
Chẳng hạn, tên các tỉnh (trước đây) có chữ “Quảng”: Quảng Trị, Quảng Bình, Quảng Nam… được gắn với thời kỳ “mở cõi”, với ý nghĩa từ “quảng” là “rộng”. Bởi vậy, không phải ngẫu nhiên, từ Đèo Ngang (Hà Tĩnh), biên giới Đại Việt và Champa trước đây, từ “Quảng” được gắn với tên các tỉnh, hiểu theo nghĩa là mở rộng (về phương Nam).
Chính từ đặc điểm bền sâu của văn hóa là vậy và dân ta quan tâm đến tên làng là vậy, nên quá trình sáp nhập thôn, tổ dân phố hiện nay, việc đặt tên thôn, tổ dân phố được người dân rất quan tâm. Dân xem tên là tiếng. Làng thì phải có tiếng.
Tiếng lành đồn xa. Tại Chỉ thị số 21/CT-TTg, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu UBND các tỉnh, thành phố chỉ đạo UBND cấp xã xây dựng đề án sắp xếp thôn, tổ dân phố; tổ chức lấy ý kiến Nhân dân theo đúng quy định của pháp luật và trình HĐND cấp xã thông qua Đề án bảo đảm công khai, minh bạch và tạo sự đồng thuận trong quá trình triển khai thực hiện; hoàn thành trước ngày 30/6.
Trong nội dung của Chỉ thị trên, tên gọi thôn, tổ dân phố - một nội dung trong tổng thể các nội dung, đã được bao hàm trong đó. Về nguyên tắc đặt tên, nhiều địa phương ưu tiên cách đặt tên có tính kế thừa truyền thống.
Như tại Hà Tĩnh, ngày 9/6/2026, UBND tỉnh ban hành Quyết định số 1508/QĐ-UBND kèm theo phương án tổng thể sắp xếp thôn, tổ dân phố trên địa bàn, trong đó nêu rõ về nguyên tắc đặt tên, đổi tên thôn, tổ dân phố: Tên thôn, tổ dân phố mới phải xem xét toàn diện các yếu tố lịch sử hình thành, giá trị văn hóa truyền thống, phong tục tập quán và đặc điểm địa lý, cộng đồng; ưu tiên tên gọi địa danh truyền thống, sử dụng lại tên làng cổ, địa danh lịch sử, tên truyền thống lâu đời hoặc tên gắn liền với di tích, danh lam thắng cảnh, đặc trưng tiêu biểu của địa phương; ưu tiên lựa chọn tên gọi đã được cộng đồng dân cư sử dụng ổn định, quen thuộc trong đời sống sinh hoạt.
Từ thực tiễn văn bản chỉ đạo của UBND tỉnh Hà Tĩnh, có thể thấy, việc đặt tên thôn, tổ dân phố phải trên tinh thần kế thừa truyền thống. Nguyên tắc này mang đến nhiều lợi ích về văn hóa và những vấn đề đời sống thế tục. Về văn hóa, cách đặt tên có tính kế thừa sẽ tạo được mạch liên kết, cũng là mạch sống của văn hóa, không làm đứt gãy ký ức. Mặt khác, cách đặt tên này còn mang đến những lợi ích thiết thực trong thế tục như: hạn chế phát sinh cho người dân về giao dịch, thay đổi giấy tờ, địa chỉ liên lạc…
Tên thôn, tổ dân phố nếu được đặt bằng chữ sẽ là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng ngay trong chính tên gọi. Ảnh: Nguyễn Tình.
Tuy nhiên, ngược với xu hướng trên, hiện nay, nhiều địa phương tiến hành đặt tên thôn, tổ dân phố theo cách khá “an toàn”. Dĩ nhiên, an toàn thì thiếu màu sắc. Cụ thể, nhiều nơi đặt tên theo số thứ tự, tức cố định hóa. Cách đặt này có ưu điểm là số hóa tên gọi, dễ quản lý, nhất là trên nền tảng số.
Tuy nhiên, cách đặt này không phải là ưu tiên của truyền thống văn hóa Việt Nam, mặc dù trước đây, nhiều tỉnh, thành phố có đặt tên này (quận 1, quận 2; tổ dân phố 1, tổ dân phố 2…). Văn hóa Việt Nam ưu tiên chữ, trọng người hay chữ, trọng làng có chữ. Chữ, bởi vậy, không chỉ là tên gọi, nó còn là vỉa tầng văn hóa, là cái đẹp và ký ức.
Chính vì thế, tên thôn, tổ dân phố nếu được đặt bằng chữ sẽ là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng ngay trong chính tên gọi. Nói cách khác, gọi tên thôn là hiểu ngay đặc điểm thôn ấy. Vì thế, nó chảy mãi, mang theo nhiều vẻ đẹp, được bồi đắp theo thời gian. Dĩ nhiên, nó không đông cứng, khô khan, đơn nhất như cách đặt tên số học.
Thực tế tại các địa phương hiện nay cho thấy, cách đặt số học, ngoài mục tiêu dễ quản lý còn do phát sinh những khó khăn trong thực tiễn. Đặt tên không dễ, nhất là đơn vị thôn, tổ dân phố sắp hình thành được nhập từ 3,4 thôn, tổ dân phố.
Tính cục bộ là có, dẫn đến khó ai chịu ai. Nhưng, có lẽ, phần nhiều vẫn do các phường, xã ưu tiên tính an toàn. An toàn trong đặt tên để tránh bệnh cục bộ của các thôn, tổ dân phố thuộc diện sáp nhập. An toàn vì thiếu những tầm nhìn cho tương lai và thiếu luôn cả việc nhìn về quá khứ trong dòng chảy rất sinh động, rất có hồn của văn hóa Việt Nam.
Trong khi, văn hóa là sự sống, sức sống. Văn hóa được ví như dòng sông, là vì vậy. Sông có nguồn, có dòng chảy, có bồi lắng và biến chuyển theo thời gian và dĩ nhiên là không bao giờ đứng yên, chẳng bao giờ đứt gãy.
Nguồn: Báo điện tử DÂN VIỆT
Ý kiến bạn đọc