Ngày 27/9/1940, tại Berlin, Đức, Ý và Nhật Bản ký Hiệp ước Ba bên, xác lập liên minh quân sự và chính trị thường được biết đến với tên gọi phe Trục.
Thế nhưng nếu chỉ nhìn vào ba quốc gia ký kết, bức tranh quyền lực của châu Âu thời điểm đó sẽ chưa đầy đủ. Liên Xô không có mặt trong hiệp ước, nhưng dưới sự lãnh đạo của Stalin, Moscow khi ấy vẫn duy trì quan hệ hợp tác thực dụng với Đức Quốc xã.
Từ thỏa thuận với Berlin đến việc mở rộng ảnh hưởng
Ngày 23/8/1939, Đức và Liên Xô ký Hiệp ước Molotov–Ribbentrop. Công khai, hai bên cam kết không tấn công lẫn nhau. Tuy nhiên, một nghị định thư bí mật đi kèm đã phân chia phạm vi ảnh hưởng ở Đông Âu, trong đó có vấn đề Ba Lan.
Không lâu sau, Đức tiến quân vào Ba Lan từ phía Tây, còn Hồng quân tiến vào từ phía Đông. Liên Xô tiếp tục theo đuổi các mục tiêu chiến lược riêng, tiến hành chiến tranh với Phần Lan và mở rộng quyền kiểm soát đối với các nước Baltic cùng một số vùng lãnh thổ khác trong năm 1940.
“Chiếc ghế thứ tư” từng được đặt lên bàn đàm phán
Sau khi Đức, Ý và Nhật ký Hiệp ước Ba bên, khả năng Liên Xô tham gia một cấu trúc hợp tác rộng hơn vẫn chưa hoàn toàn bị loại bỏ. Tháng 11/1940, Ngoại trưởng Liên Xô Vyacheslav Molotov tới Berlin để đàm phán với Adolf Hitler và Ngoại trưởng Đức Joachim von Ribbentrop.
Phía Liên Xô đưa ra những yêu cầu liên quan đến nhiều khu vực có ý nghĩa chiến lược, trong đó có Phần Lan, Biển Đen, eo biển Dardanelles, Balkan, Iran và Viễn Đông. Những lợi ích mà Moscow theo đuổi ngày càng khó dung hòa với tham vọng của Berlin.
Các cuộc đàm phán không tạo ra được một thỏa thuận lâu dài. Trong lúc đó, Hitler đã chuẩn bị cho một cuộc tấn công về phía Đông. Đến ngày 22/6/1941, Đức phát động Chiến dịch Barbarossa, mở cuộc xâm lược quy mô lớn vào Liên Xô.
Từ hợp tác thành cuộc chiến sống còn
Sự thay đổi diễn ra rất nhanh. Quan hệ hợp tác giữa Berlin và Moscow, vốn được xây dựng trên những lợi ích chiến lược tạm thời, chấm dứt khi Đức tấn công Liên Xô.
Đức hướng tới một châu Âu nằm dưới quyền thống trị của Berlin. Ý theo đuổi tham vọng đế quốc tại Địa Trung Hải, trong khi Nhật Bản muốn thiết lập một trật tự mới ở Đông Á. Liên Xô cũng tìm cách mở rộng vùng đệm và bảo vệ những lợi ích chiến lược mà Moscow cho là cần thiết.
Sau năm 1941, cục diện đã thay đổi căn bản. Đức, Ý và Nhật trở thành ba cường quốc chủ chốt của phe Trục, còn Liên Xô trở thành một trong những lực lượng quan trọng nhất của phe Đồng minh trong cuộc chiến chống Đức.
Bài học từ một bàn cờ chưa cố định
Nhìn lại giai đoạn 1939–1941, quan hệ giữa các cường quốc không phải lúc nào cũng được chia thành hai phe rõ ràng ngay từ đầu. Các thỏa thuận có thể được hình thành khi lợi ích tạm thời trùng nhau, nhưng cũng có thể nhanh chóng tan vỡ khi mục tiêu chiến lược thay đổi.
Việc Liên Xô từng đàm phán với Đức về khả năng tham gia một cấu trúc rộng hơn cho thấy cục diện trước năm 1941 phức tạp hơn hình ảnh phe Trục và phe Đồng minh thường được nhìn nhận từ sau này. Chỉ vài tháng sau những cuộc thương lượng tại Berlin, hai bên đã trở thành đối thủ trong một trong những mặt trận khốc liệt nhất của Chiến tranh thế giới thứ hai.
Nguyễn Thanh Bình - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
