Lằn ranh mong manh giữa ở lại và ra đi
Vào ngày 9/5, Tổng thống Nga Vladimir Putin tuyên bố cuộc chiến ở Ukraine sắp kết thúc và gợi ý khả năng gặp Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy tại một nước thứ ba sau khi đạt được thỏa thuận dài hạn. Đến ngày 26/5, Zelenskyy nói với các nghị sĩ phe Đầy tớ của Nhân dân rằng giai đoạn nóng của chiến tranh có thể kết thúc vào cuối năm 2026. Ông cho biết Ukraine kỳ vọng các đối tác châu Âu sẽ chỉ định một nhà trung gian cho các cuộc đàm phán, và Mỹ sẽ cử một phái đoàn tới Kyiv để chuẩn bị.
Cuộc xâm lược toàn diện của Điện Kremlin vào Ukraine năm 2022 đã buộc hơn 9 triệu công dân Ukraine phải rời bỏ nhà cửa, để lại tài sản phía sau.
Hơn 1,8 triệu người Ukraine đã phải di tản từ năm 2014, sau khi Nga sáp nhập Crimea và hậu thuẫn các nước cộng hòa ly khai ở Donetsk và Luhansk. Bất kỳ thỏa thuận hòa bình lâu dài nào cũng cần một cơ chế khả thi để bồi thường cho những nạn nhân dân sự này.
Ngôi nhà là tài sản quý giá nhất
Đối với hầu hết người Ukraine, ngôi nhà là tài sản có giá trị nhất. Khi quyết định chạy trốn hay ở lại dưới sự chiếm đóng của Nga, nhiều người cân nhắc điều gì sẽ xảy ra với tài sản của họ.
Một số thậm chí quyết định ở lại, hoặc để lại một thành viên trong gia đình để bảo vệ căn nhà. Dự án Reckoning, một tổ chức ghi lại các vi phạm nhân quyền, đã thu thập hơn 800 lời khai minh họa cho xu hướng này.
Câu chuyện của hai gia đình từ miền nam Ukraine, bị chiếm đóng ngay từ những ngày đầu của cuộc xâm lược toàn diện, cho thấy rõ những lựa chọn và hậu quả này. Một gia đình rời đi vào giữa tháng 4/2022, bỏ lại tất cả nhưng vẫn ở bên nhau.
Valentyna và Ivan (tên đã thay đổi vì lý do an toàn), cả hai đều ngoài 60 tuổi, có hai con ruột và nhận nuôi thêm 12 đứa trẻ. Vào tháng 2/2022, họ đang chăm sóc chín đứa trẻ nhỏ. Vào ngày quân Nga xâm chiếm ngôi làng của họ, gia đình thức giấc vì tiếng nổ. Nhiều xe tăng và xe chiến đấu bộ binh Nga đỗ ngay bên ngoài nhà họ. Valentyna nhớ lại sự sốc khi cô bước ra ngoài và một chiếc xe tăng xoay tháp pháo về phía cô.
Gia đình quyết định rời đi chưa đầy hai tháng sau đó, sau khi trưởng làng cảnh báo rằng người Nga đang đưa trẻ em nhận nuôi khỏi các gia đình Ukraine và chuyển chúng sang Nga. Valentyna cũng lo sợ cho hai con trai ngoài 20 tuổi của mình, những người có thể bị động viên vào quân đội Nga.
Mười ba thành viên trong gia đình, bao gồm một trẻ sơ sinh, chen chúc trong một chiếc Mazda bảy chỗ và lái xe về phía tây qua các trận giao tranh ác liệt giữa Mykolaiv và Kherson. Valentyna nhớ rằng một chiếc xe phía sau họ đã bị quân Nga bắn. Cô tin rằng họ thoát được vì chỉ mang theo giấy tờ và nước, và nói với lính Nga tại các trạm kiểm soát rằng họ chỉ đang đi thăm họ hàng gần đó.
Hai số phận, một mất mát
Valentyna và chồng, các con và các cháu hiện sống trong một ngôi nhà nhỏ hơn nhiều do một trong những người con trai lớn nhất mua, người hiện đang phục vụ trong lực lượng vũ trang Ukraine.
Trước cuộc xâm lược, cha mẹ đã mua đất để xây nhà cho anh ta trong làng. Ngôi nhà của con gái lớn nhất, bị bỏ hoang khi họ chạy trốn, hiện đã có một gia đình Nga đến ở. Valentyna nói rằng ngôi nhà của họ, với năm phòng ngủ và một hồ bơi, vẫn trống nhưng giờ đây có một tấm biển: Tài sản của Liên bang Nga.
Một gia đình khác đã đưa ra một lựa chọn khác. Người mẹ và sáu đứa trẻ chạy trốn, trong khi người cha ở lại để bảo vệ trang trại của gia đình họ, một ngôi nhà lớn, 50 ha đất, thiết bị nông nghiệp và gia súc.
Khi quân Nga chiếm đóng làng của họ, Olga và Andriy (tên đã thay đổi), cả hai đều ngoài 50 tuổi, đang chăm sóc bốn đứa trẻ nhỏ và có những đứa con trưởng thành ở vùng do Ukraine kiểm soát vào đầu năm 2022. Sau khi bị chiếm đóng, giám đốc một trại trẻ mồ côi gần đó đã cầu xin họ nhận nuôi hai chị em nhỏ trước khi chúng bị trục xuất sang Nga.
Olga và Andriy đồng ý và đưa các bé gái về nhà, cố gắng hoàn tất thủ tục nhận nuôi qua chiến tuyến.
Olga và sáu đứa trẻ rời đi vào đầu năm 2023, sau khi chính quyền chiếm đóng bắt đầu yêu cầu họ đăng ký con cái vào hệ thống xã hội Nga nếu không sẽ có nguy cơ bị tước quyền nuôi con. Olga nhớ lại việc sống trong nỗi sợ hãi thường trực, đặc biệt là cho hai cậu con trai tuổi teen, những người cuối cùng có thể bị gọi nhập ngũ vào quân đội Nga.
Cô chạy trốn một mình với sáu đứa trẻ bằng xe buýt, chỉ mang theo thức ăn, nước và giấy tờ. Giống như Valentyna, cô nói với lính Nga tại các trạm kiểm soát rằng họ đang đi thăm họ hàng và sẽ sớm quay lại.
Tại một trạm kiểm soát, lính Nga đã tách Olga khỏi các con của cô, những đứa trẻ bị nhốt trong một cái lồng bên ngoài, trong khi cô phải chịu đựng năm giờ thẩm vấn bên trong một xe kéo.
Tại một thời điểm, một người thẩm vấn, một người đàn ông trạc tuổi cô, khẳng định rằng Nga đến để giải phóng người Ukraine. Khỏi cái gì? Olga hỏi. Rõ ràng là khỏi sự nghèo đói mà ông ta tưởng tượng người Ukraine đang sống. Ông già đủ để nhớ Liên Xô, người thẩm vấn nói. Liên Xô có nghĩa là sự giàu có và dư dả. Chúng tôi muốn mọi người sống như vậy một lần nữa.
Tất cả là về nền kinh tế. Olga nhìn vào đôi bàn tay lấm lem đất của mình và trả lời: Tôi có sáu đứa con. Tôi có bốn con bò. Tôi có 50 con ngỗng, 18 con lợn nái và hàng chục lợn con. Nền kinh tế nào?
Cuối cùng, họ được phép rời đi. Olga tin rằng những mô tả của cô về trang trại và việc chồng cô ở lại đã thuyết phục người Nga rằng gia đình có ý định quay trở lại.
Luật mới hợp thức hóa cướp bóc
Olga và các con đang xây dựng lại cuộc sống từ đầu trong một căn hộ thuê, phụ thuộc vào trợ cấp xã hội và sự hỗ trợ từ những đứa con trưởng thành. Chồng cô vẫn ở lại, làm việc trên mảnh đất và chăm sóc đàn gia súc.
Để giữ quyền sở hữu trang trại và ngôi nhà, anh ta buộc phải lấy hộ chiếu Nga. Kể lại câu chuyện của mình, Olga liên tục đưa ra những bức ảnh: ngôi nhà lớn của họ, một chiếc bếp lò truyền thống mới xây với gạch trang trí, những chiếc giường gỗ chồng cô vừa hoàn thiện cho những đứa con nhỏ nhất, những lời nhắc nhở về cuộc sống thoải mái mà họ đã xây dựng cho gia đình và mất đi vì chiến tranh.
Vào tháng 12/2025, Putin đã ký một đạo luật cho phép chính quyền chiếm đóng tịch thu những ngôi nhà được gọi là vô chủ.
Tài sản sau đó có thể được chuyển giao hoặc cho thuê, với khoản bồi thường chỉ dành cho công dân Nga. Đạo luật này là bước phát triển mới nhất trong nỗ lực hợp pháp hóa việc tịch thu tài sản của những người Ukraine đã chạy trốn khỏi vùng chiếm đóng hoặc chống lại sự cai trị của Nga.
Từ tháng 3 đến tháng 5/2024, chính quyền do Nga lắp đặt ở các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng đã thông qua các quy định về tài sản vô chủ hoặc bị bỏ hoang, cho phép chuyển nhà sang quyền sở hữu của thành phố nếu chủ sở hữu không đăng ký lại theo luật Nga trong vòng 30 ngày.
Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về Nhân quyền (OHCHR) đã ghi nhận rằng từ tháng 2/2022 đến tháng 12/2025, chính quyền chiếm đóng đã chỉ định 38.000 căn hộ và nhà ở là có khả năng bị bỏ hoang, riêng Mariupol có 13.700 căn. Hơn 6.000 bất động sản đã được đăng ký là bị bỏ hoang, hơn 80% trong số đó ở Mariupol.
Báo cáo của OHCHR mô tả một trường hợp chính quyền chiếm đóng chỉ định một căn hộ là có khả năng bị bỏ hoang ở Mariupol, mặc dù chị gái của chủ sở hữu đang sống ở đó.
Chủ sở hữu đã cố gắng quay trở lại vùng lãnh thổ bị chiếm đóng nhưng bị từ chối nhập cảnh tại sân bay Sheremetyevo ở Moscow và bị cấm nhập cảnh vào Nga trong 20 năm. Một tòa án Nga sau đó đã chỉ định tài sản của cô là bị bỏ hoang và chuyển nó sang quyền sở hữu của thành phố.
Âm mưu thay đổi nhân khẩu học
Chính quyền chiếm đóng hiện có thể chuyển tài sản sang quyền sở hữu của thành phố mà không cần quyết định của tòa án vì đạo luật tháng 12/2025 về nhà ở vô chủ. OHCHR lưu ý rằng chỉ những người có hộ chiếu Nga mới có thể đăng ký tài sản ở vùng lãnh thổ bị chiếm đóng, điều này hạn chế đáng kể khả năng người Ukraine bảo vệ quyền sở hữu của họ.
Nhóm Bảo vệ Nhân quyền Kharkiv (KHRPG), một trong những tổ chức nhân quyền lâu đời nhất của Ukraine, kết luận rằng luật tài sản của Nga đã loại bỏ mọi con đường pháp lý để công dân Ukraine khẳng định quyền sở hữu trong khi tài sản của họ vẫn nằm dưới sự chiếm đóng. Nhóm này cũng cảnh báo không nên đi đến các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng, lưu ý rằng việc sở hữu bất động sản có giá trị ở đó có thể trở thành căn cứ để từ chối nhập cảnh.
KHRPG cảnh báo thêm rằng những người Ukraine chấp nhận quốc tịch Nga để bảo vệ quyền sở hữu của họ vẫn phải đối mặt với nguy cơ bị bắt cóc và truy tố, đồng thời trở nên khó bảo vệ hơn nhiều trong các cuộc trao đổi tù nhân.
Những luật tài sản và các thực tiễn liên quan này là một trong những cách mà Nga đang định hình lại nhân khẩu học của các vùng lãnh thổ Ukraine bị chiếm đóng.
Người Nga cũng có động cơ kinh tế để chuyển đến đó, bao gồm mức lương cao hơn và quyền ưu tiên tiếp cận đất đai. Có áp lực pháp lý buộc người Ukraine phải chấp nhận quốc tịch Nga hoặc rời đi. Chính quyền chiếm đóng đã trục xuất thường dân Ukraine sang Nga, bao gồm hàng chục nghìn trẻ em Ukraine, và khủng bố cư dân ở các khu vực tiền tuyến như Kherson để buộc họ phải rời đi.
Các quan chức Nga hiện cung cấp các khoản thế chấp ưu đãi cho công dân Nga mua bất động sản ở các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng. Kết quả là, người Nga chiếm tới 70% tổng số giao dịch mua nhà ở đó.
Chiến dịch của Điện Kremlin nhằm lấp đầy các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng của Ukraine bằng công dân Nga, cố tình định hình lại thực tế nhân khẩu học, nhằm làm cho các vùng lãnh thổ đó trông có vẻ thuộc về Nga và làm phức tạp thêm bất kỳ sự tái hội nhập nào trong tương lai vào Ukraine.
Luật pháp quốc tế bị xem nhẹ
Việc sáp nhập của Nga không được quốc tế công nhận, và các vùng lãnh thổ về mặt pháp lý vẫn là một phần của Ukraine.
Theo luật nhân đạo quốc tế, Nga là một cường quốc chiếm đóng có nghĩa vụ tôn trọng quyền tài sản của chủ sở hữu hợp pháp ở các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng. Điều 46 của Công ước Hague IV, mà Nga là một bên ký kết, quy định rằng tài sản tư nhân phải được tôn trọng.
Tài sản tư nhân không thể bị tịch thu. Lệnh cấm mở rộng ra ngoài việc tịch thu hoặc trục xuất trực tiếp để bao gồm các mối đe dọa, cưỡng ép hoặc các biện pháp khác tước đoạt khả năng thực hiện quyền sở hữu của cư dân.
Bộ Ngoại giao Ukraine gọi đạo luật tài sản tháng 12/2025 của Nga là một nỗ lực nhằm hợp pháp hóa nạn cướp bóc trắng trợn. Bộ này lập luận rằng các luật này là một phần trong nỗ lực có chủ đích của Điện Kremlin nhằm thay đổi thành phần nhân khẩu học của các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng, vi phạm luật nhân đạo quốc tế để làm cho chúng mang tính Nga hơn.
Ukraine đã kêu gọi các đối tác quốc tế buộc Liên bang Nga phải chịu trách nhiệm. Chính phủ Ukraine đang ghi lại các vụ tịch thu tài sản bất hợp pháp để có thể khôi phục quyền sở hữu sau khi giải phóng.
Ukraine và các đối tác đang làm việc để thiết lập một cơ chế bồi thường cho các nạn nhân. Vào ngày 14/11/2022, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã ủng hộ việc thành lập một cơ chế bồi thường quốc tế cho những tổn thất của người dân vì cuộc chiến của Nga chống lại Ukraine.
Cơ chế này bao gồm ba yếu tố: Sổ đăng ký Thiệt hại do Sự xâm lược của Liên bang Nga chống lại Ukraine, Ủy ban Bồi thường Quốc tế cho Ukraine và quỹ bồi thường.
Sổ đăng ký Thiệt hại đã chấp nhận 150.000 yêu cầu thông qua cổng thông tin Diia của Ukraine tính đến đầu tháng 5. Sổ đăng ký hiện chấp nhận 16 loại yêu cầu từ các cá nhân, bao gồm di dời, tử vong hoặc mất tích của các thành viên trong gia đình, tra tấn, bạo lực tình dục và mất nhà ở. Sổ đăng ký đang dần bổ sung các loại khác cho cá nhân, doanh nghiệp và các tổ chức nhà nước.
Ủy ban Bồi thường sẽ xem xét các yêu cầu đã đăng ký và xác định số tiền bồi thường. Ba mươi lăm quốc gia và Liên minh châu Âu đã ký công ước thành lập ủy ban, và năm quốc gia, bao gồm Ukraine, đã phê chuẩn. Kyiv hy vọng rằng một khi ít nhất 25 quốc hội phê chuẩn công ước, có thể vào năm tới, ủy ban sẽ bắt đầu xem xét các yêu cầu đầu tiên.
Chính phủ Ukraine đang làm việc về yếu tố thứ ba, quỹ bồi thường, sẽ cung cấp tiền bồi thường cho các nạn nhân. Kyiv hy vọng tài sản Nga bị đóng băng ở nước ngoài sẽ trở thành một trong những nguồn tài trợ chính của nó.
Kết luận: Công lý không thể trì hoãn
Nga đã gây ra thiệt hại khoảng 195,1 tỷ USD cho Ukraine, bao gồm 61,1 tỷ USD nhà ở bị phá hủy hoặc hư hại, từ khi bắt đầu cuộc xâm lược toàn diện vào tháng 2/2022 đến tháng 12/2025.
Mặc dù vấn đề Nga bồi thường cho người Ukraine về mất mát tài sản, bao gồm nhà ở, có thể không nằm ở vị trí hàng đầu trong chương trình nghị sự đàm phán, nhưng việc phớt lờ nó sẽ chuyển gánh nặng sang chính phủ Ukraine, vốn đã chịu tổn thất tài chính khổng lồ do sự xâm lược của Nga.
Nếu Nga không phải đối mặt với trách nhiệm tài chính vì những tội ác chống lại công dân Ukraine, các hành động xâm lược tiếp theo có thể được khuyến khích. Bài học từ cuộc chiến này là rõ ràng: công lý cho các nạn nhân không chỉ là vấn đề đạo đức, mà còn là nền tảng cho một nền hòa bình bền vững. Nếu không có cơ chế bồi thường thích đáng, những vết thương của chiến tranh sẽ còn dai dẳng, và niềm tin vào trật tự quốc tế sẽ bị xói mòn.
Ukraine và cộng đồng quốc tế đang chạy đua với thời gian để đảm bảo rằng những người mất nhà cửa không bị lãng quên, và rằng những kẻ gây hấn phải trả giá cho hành động của mình.
Vũ Bình Minh - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC biên dịchEurasia Daily Monitor
Ý kiến bạn đọc