Theo thông tin Công an tỉnh Bắc Ninh công bố, Nguyễn Văn Hợi, thường được biết đến với tên Khánh Sky, cùng Hồ Văn Khoa và Trần Đình Tiệp đã bị khởi tố.
Cụ thể, Nguyễn Văn Hợi bị khởi tố về tội gây rối trật tự công cộng và lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; Hồ Văn Khoa bị khởi tố về tội gây rối trật tự công cộng; Trần Đình Tiệp bị khởi tố về tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Việc xác định trách nhiệm cuối cùng thuộc thẩm quyền của các cơ quan tiến hành tố tụng. Điều đáng bàn ở đây là những lời trình bày được công bố đã gợi ra một vấn đề lớn hơn phạm vi vụ án.
"Vua Quạt", Khánh "Sky" và Hồ Văn Khoa (Ảnh: Công an Bắc Ninh).
“Càng chửi bới, càng đông view, tôi lại càng chửi nhiều” – lời khai của Khánh Sky tại cơ quan điều tra, được báo Dân trí dẫn lại, không chỉ cho thấy cách một cá nhân lựa chọn ứng xử trên mạng. Nó còn phơi bày một công thức gây chú ý đang ngày càng phổ biến.
Chửi bới tạo ra tranh cãi, tranh cãi kéo người xem, còn người xem có thể được chuyển thành đơn hàng, quà tặng và tiền.
Khi lợi ích tăng theo mức độ gây hấn, tiếng chửi không còn là phản ứng bột phát mà có thể trở thành một phương thức kinh doanh.
Trên nhiều nền tảng, sự chú ý có thể được quy đổi thành lợi ích.
Tài khoản có tương tác cao sẽ có thêm cơ hội bán hàng, nhận quà trong các buổi phát trực tiếp hoặc quảng bá sản phẩm. Người làm nội dung nhanh chóng nhận ra một cuộc tranh cãi dữ dội thường giữ chân đám đông tốt hơn một cuộc trao đổi bình tĩnh.
Một lời xúc phạm dễ kéo theo nhiều bình luận hơn một lập luận có chừng mực.
Khi sự thô bạo tạo ra lưu lượng, còn lưu lượng tạo ra tiền, tiếng chửi đã trở thành một loại hàng hóa. Điều này không còn là suy đoán. Trong chính vụ án nêu trên, Hồ Văn Khoa khai với cơ quan điều tra rằng một trong các mục đích phát trực tiếp là kéo tương tác, câu lượt xem để phục vụ việc bán hàng.
Xử lý nghiêm người vi phạm là cần thiết nhưng chưa đủ. Pháp luật chỉ áp dụng chế tài khi hành vi đáp ứng điều kiện cụ thể. Việc xác minh phát ngôn, bối cảnh, lỗi và hậu quả là cần thiết để không ai bị xử lý chỉ vì một quan điểm khó nghe.
Nhưng giữa tranh luận bình thường và tội phạm còn vùng nội dung rộng. Đó là các buổi phát trực tiếp liên tục nhục mạ người khác, dàn dựng xung đột hoặc dùng lời lẽ cực đoan để giữ người xem. Không phải mọi nội dung như vậy đều bị xử lý hình sự. Một phần có thể bị xử phạt hành chính theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP đối với hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin vu khống, xúc phạm uy tín, danh dự, nhân phẩm của người khác trên mạng, nhưng phần lớn vẫn nằm trong vùng mà chế tài khó chạm tới. Nếu những nội dung ấy vẫn được đề xuất và sinh lợi, nền tảng đang thưởng cho cách thu hút đám đông bằng sự độc hại.
Ở đây cần phân biệt quyền được nói với quyền được khuếch đại. Một người có thể có quyền nêu quan điểm gay gắt, chỉ trích cá nhân hay phản đối một vấn đề nào đó.
Nhưng không có quyền đương nhiên buộc nền tảng phải đưa nội dung ấy đến nhiều người khác, càng không có quyền mặc nhiên được hưởng lợi từ sự khuếch đại đó. Việc không đề xuất một nội dung hoặc tạm dừng công cụ kiếm tiền không đồng nghĩa với kết luận người đăng đã phạm tội. Đó là quyết định quản trị đối với hệ thống phân phối và lợi ích kinh tế do nền tảng tạo ra.
Pháp luật Việt Nam đã có những bước đi nhằm tăng trách nhiệm của mạng xã hội. Nghị định 147/2024/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 25/12/2024, đặt ra nghĩa vụ ngăn chặn, gỡ bỏ thông tin vi phạm chậm nhất 24 giờ kể từ khi có yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền; khóa tạm thời từ 7 đến 30 ngày, thậm chí vĩnh viễn, những tài khoản, trang, nhóm, kênh thường xuyên đăng tải nội dung vi phạm pháp luật, được xác định theo tần suất vi phạm trong 30 hoặc 90 ngày.
TikTok cũng công bố rằng nội dung quấy rối, bắt nạt có thể bị gỡ bỏ hoặc hạn chế xuất hiện trên bảng tin đề xuất. Tài khoản vi phạm còn có thể bị hạn chế phát trực tiếp hoặc mất quyền sử dụng công cụ kiếm tiền.
Vấn đề không còn là nền tảng có công cụ hay không, mà là công cụ ấy được sử dụng sớm và nhất quán đến mức nào.
Trong vụ việc nêu trên, các video công kích lẫn nhau đã kịp lan truyền rộng, thu hút hàng trăm nghìn lượt xem trước khi cơ quan điều tra vào cuộc.
Nếu chỉ hành động sau khi hậu quả lớn xảy ra, nền tảng vẫn đứng ở cuối chuỗi. Pháp luật cần thời gian để xác định vi phạm, nhưng nền tảng không cần đợi đến khi có bản án mới khóa tài khoản thường xuyên dùng sự nhục mạ để kéo tương tác.
Có thể bắt đầu bằng việc giảm đề xuất, sau đó hạn chế phát trực tiếp hoặc tạm dừng công cụ kiếm tiền. Trường hợp tái phạm nhiều lần có thể bị áp dụng biện pháp nghiêm khắc hơn.
Điều đó không có nghĩa cứ ai tranh luận gay gắt cũng phải bị hạn chế.
Biện pháp hạn chế phải dựa trên hành vi cụ thể, mức độ lặp lại, nguy cơ gây tổn hại và cách nội dung được dùng để kiếm lợi.
Tiêu chí áp dụng phải được công khai và đi cùng cơ chế khiếu nại. Người bị hạn chế cần được biết lý do và có cơ hội yêu cầu xem xét lại.
Trách nhiệm cũng thuộc về người xem. Nhiều người không ủng hộ lời chửi nhưng vẫn vào xem vì tò mò, bình luận để phản đối rồi chia sẻ với lời phê phán. Về mặt thái độ, đó có thể là sự lên án.
Nhưng đối với hệ thống phân phối, thời gian xem, bình luận và lượt chia sẻ vẫn là tín hiệu cho thấy nội dung đang hấp dẫn.
Một lượt xem không tự mang nhãn đồng tình hay phản đối. Đôi khi cách phản ứng hiệu quả hơn không phải kéo thêm người vào xem để cùng phẫn nộ, mà là báo cáo nội dung, không chia sẻ và không biến người gây hấn thành trung tâm của cuộc tranh luận mới.
Dù vậy, không thể đẩy toàn bộ trách nhiệm sang người dùng. Nền tảng là chủ thể thiết kế luật chơi, quyết định chỉ số nào được coi trọng và nội dung nào được đưa lên trước.
Nếu hệ thống nhận diện được video có dấu hiệu nhục mạ nhưng vẫn đề xuất vì nó giữ người xem lâu hơn, lời kêu gọi cộng đồng tự kiềm chế sẽ rất yếu.
Không thể liên tục gợi ý nội dung gây phẫn nộ rồi chỉ yêu cầu người dùng phải tỉnh táo; trách nhiệm lớn hơn phải thuộc về chủ thể kiểm soát cơ chế khuếch đại và hưởng lợi từ chính lưu lượng ấy.
Những vụ việc như Khánh Sky còn cho thấy giới hạn của cách quản lý chỉ tập trung xử lý từng cá nhân sau khi hậu quả đã xảy ra.
Nếu xử lý theo quy định pháp luật với người này nhưng mô hình kiếm tiền vẫn nguyên vẹn, người khác có thể nổi lên bằng cùng một công thức. Người sau thậm chí có thể chửi dữ hơn và tạo xung đột lớn hơn để giành lấy sự chú ý mà người trước để lại.
Chế tài vẫn cần nghiêm minh đối với hành vi vi phạm, nhưng chính sách phải tác động sớm hơn vào nguồn lợi đang nuôi dưỡng hành vi ấy. Muốn không phải mãi xử lý người kế tiếp, trước hết phải làm cho sự độc hại không còn là một nghề có lợi.
Tác giả: Hoàng Hà là luật sư thuộc Đoàn Luật sư TPHCM, luật gia thuộc Hội Luật gia Việt Nam. Anh tốt nghiệp Đại học Luật Hà Nội, thạc sĩ Luật Kinh tế tại Đại học Kinh tế TPHCM.
Ý kiến bạn đọc