Khoảng 30% hàng hóa nhập khẩu của Nga đến từ Trung Quốc. Trong lĩnh vực công nghệ phục vụ quốc phòng, mức độ phụ thuộc còn nghiêm trọng hơn. Những con số này cho thấy Moscow đang ngày càng dựa vào Bắc Kinh để duy trì nền kinh tế và năng lực quân sự sau nhiều năm xung đột với Ukraine.
Vladimir Putin và Tập Cận Bình thường xuyên khẳng định quan hệ hữu nghị không giới hạn. Tuy nhiên, phía sau những tuyên bố ngoại giao là một thực tế phức tạp: Nga cần Trung Quốc nhiều hơn chiều ngược lại. Sự mất cân bằng này đang làm thay đổi cán cân quyền lực giữa hai quốc gia láng giềng.

Hình minh họa của The Portland Press Herald
Chiến tranh Ukraine khiến Nga phụ thuộc Trung Quốc
Trước khi Nga mở chiến dịch quân sự toàn diện tại Ukraine năm 2022, Moscow duy trì quan hệ kinh tế đáng kể với châu Âu và nhiều nền kinh tế phương Tây. Các thị trường này tiêu thụ năng lượng, cung cấp công nghệ và đóng vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghiệp của Nga.
Những lệnh trừng phạt sau đó đã làm thay đổi sâu sắc cấu trúc kinh tế này. Nhiều doanh nghiệp phương Tây rút khỏi Nga, các kênh thanh toán bị hạn chế và Moscow gặp khó khăn khi tiếp cận thiết bị công nghệ cao. Trung Quốc nhanh chóng trở thành đối tác thương mại quan trọng nhất của Nga.
Quan hệ thương mại song phương tăng mạnh. Năm 2024, kim ngạch thương mại Nga - Trung đạt khoảng 245 tỷ USD, hơn gấp đôi mức năm 2020. Hàng hóa Trung Quốc thay thế một phần đáng kể những sản phẩm Nga trước đây mua từ châu Âu và Mỹ.
Ô tô, máy móc công nghiệp, thiết bị điện tử, điện thoại thông minh và linh kiện sản xuất từ Trung Quốc ngày càng xuất hiện nhiều tại thị trường Nga. Những mặt hàng này không chỉ phục vụ đời sống dân sự mà còn có ý nghĩa đối với hoạt động sản xuất quốc phòng.
Đặc biệt, các linh kiện điện tử, máy vi tính, máy công cụ và công nghệ có khả năng sử dụng kép trở thành nguồn cung quan trọng. Đây là những thiết bị có thể phục vụ cả sản xuất dân dụng lẫn chế tạo vũ khí.
Các đánh giá tình báo Mỹ từng cho biết Trung Quốc cung cấp khoảng 90% lượng vi điện tử Nga nhập khẩu trong năm 2023. Những linh kiện này có thể được sử dụng để sản xuất tên lửa, xe tăng, máy bay và các hệ thống quân sự khác.
Điều đó tạo ra một điểm yếu đáng kể cho Moscow. Nếu Bắc Kinh hạn chế xuất khẩu các linh kiện quan trọng, nhiều ngành công nghiệp Nga có thể gặp khó khăn. Khả năng duy trì sản xuất quốc phòng cũng sẽ chịu sức ép.
Cán cân thương mại ngày càng nghiêng về Bắc Kinh
Hai nước đều hưởng lợi từ hợp tác kinh tế, nhưng mức độ phụ thuộc không giống nhau. Nga cần thị trường Trung Quốc để bán dầu mỏ, khí đốt, than đá và nhiều nguyên liệu thô. Ngược lại, Bắc Kinh có thể tìm kiếm nguồn cung năng lượng từ nhiều quốc gia khác.
Sau khi mất phần lớn thị trường năng lượng châu Âu, Nga phải chuyển hướng xuất khẩu sang châu Á. Trung Quốc trở thành một trong những khách hàng quan trọng nhất, tiếp nhận lượng lớn dầu mỏ và các nguyên liệu của Nga.
Những đoàn tàu chở hàng và các tuyến vận tải năng lượng nối hai nước ngày càng có ý nghĩa đối với nền kinh tế Nga. Tuy nhiên, vị thế người mua lớn cũng giúp Trung Quốc có thêm lợi thế trong đàm phán giá cả và điều kiện thương mại.
Nga cần duy trì dòng tiền từ xuất khẩu năng lượng để tài trợ ngân sách và các hoạt động kinh tế. Trong khi đó, Trung Quốc có thể tận dụng nhu cầu cấp thiết của Moscow để tìm kiếm nguồn nguyên liệu với những điều kiện có lợi.
Sự chênh lệch còn thể hiện qua quy mô hai nền kinh tế. Nga là đối tác thương mại quan trọng của Trung Quốc, nhưng chỉ chiếm một phần tương đối nhỏ trong tổng kim ngạch thương mại của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.
Vì vậy, nếu quan hệ song phương gặp trục trặc, Nga có ít lựa chọn thay thế hơn. Trung Quốc cũng chịu ảnh hưởng nhất định, nhưng khả năng đa dạng hóa đối tác giúp Bắc Kinh có vị thế linh hoạt hơn.
Quá khứ đối đầu vẫn phủ bóng quan hệ hai nước
Quan hệ Nga - Trung không phải lúc nào cũng thân thiện. Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, Liên Xô và Trung Quốc từng là hai đối thủ chiến lược. Những bất đồng về ý thức hệ, biên giới và ảnh hưởng tại châu Á đã đẩy hai nước vào một cuộc đối đầu kéo dài.
Năm 1969, xung đột vũ trang bùng phát tại khu vực biên giới sông Ussuri. Đụng độ giữa quân đội hai bên khiến quan hệ song phương rơi xuống mức đặc biệt nguy hiểm. Hai nước từng phải tính đến nguy cơ leo thang thành một cuộc chiến tranh quy mô lớn.
Ngày nay, tình hình đã khác. Nga và Trung Quốc tăng cường hợp tác quân sự, tổ chức tập trận chung và phối hợp trong nhiều vấn đề quốc tế. Cả hai cùng phản đối điều mà họ xem là sự áp đảo của Mỹ và phương Tây trong trật tự thế giới.
Tuy nhiên, sự hợp tác không đồng nghĩa với việc những nghi ngờ chiến lược đã biến mất. Nga vẫn có những lợi ích riêng tại Viễn Đông, Trung Á và khu vực Bắc Cực. Những khu vực này cũng liên quan trực tiếp đến lợi ích kinh tế và địa chính trị ngày càng mở rộng của Trung Quốc.
Ngay cả những vấn đề tưởng chừng nhỏ cũng có thể gây khó chịu tại Moscow. Việc bản đồ Trung Quốc sử dụng tên tiếng Trung cho một số địa danh thuộc lãnh thổ Nga, trong đó có Vladivostok, từng làm dấy lên những tranh luận về cách Bắc Kinh nhìn nhận lịch sử và không gian địa lý.
Moscow vẫn cảnh giác trước sức mạnh của Bắc Kinh
Một tài liệu tình báo Nga bị rò rỉ năm 2025 được cho là đã mô tả Trung Quốc như một mối đe dọa an ninh. Tài liệu này đề cập những lo ngại về hoạt động của các nhóm tin tặc Trung Quốc nhằm thu thập bí mật quốc phòng và công nghệ quân sự Nga.
Những nghi ngờ như vậy cho thấy Moscow không hoàn toàn tin tưởng đối tác phương Đông. Dù đang cần sự hỗ trợ kinh tế từ Bắc Kinh, giới hoạch định chiến lược Nga vẫn phải tính đến khả năng quan hệ hai nước thay đổi trong tương lai.
Trong nhiều năm, Nga duy trì lực lượng quân sự đáng kể tại khu vực Viễn Đông. Tuy nhiên, cuộc chiến tại Ukraine buộc Moscow phải ưu tiên nguồn lực cho mặt trận phía Tây. Điều này làm thay đổi cách phân bổ lực lượng và tạo ra những thách thức mới đối với an ninh khu vực.
Dù vậy, không thể chỉ từ sự điều chuyển quân đội mà kết luận Nga đã từ bỏ cảnh giác trước Trung Quốc. Moscow vẫn có những lợi ích lãnh thổ và an ninh riêng cần bảo vệ dọc biên giới dài giữa hai nước.
Quan hệ hữu nghị không đồng nghĩa với liên minh bình đẳng
Điểm chung lớn nhất giữa Putin và Tập Cận Bình là mong muốn thúc đẩy một trật tự quốc tế ít chịu ảnh hưởng của phương Tây. Hai nhà lãnh đạo thường xuyên thể hiện sự ủng hộ lẫn nhau tại các diễn đàn quốc tế và nhấn mạnh vai trò của quan hệ song phương.
Nhưng Nga và Trung Quốc chưa hình thành một liên minh quân sự chính thức với những cam kết phòng thủ tương tự NATO. Mỗi nước vẫn ưu tiên lợi ích quốc gia và có những giới hạn riêng trong hợp tác.
Trung Quốc cũng phải cân nhắc quan hệ với châu Âu và Mỹ. Bắc Kinh không muốn những hỗ trợ dành cho Moscow khiến các doanh nghiệp Trung Quốc phải đối mặt với những lệnh trừng phạt thứ cấp hoặc làm tổn hại các lợi ích thương mại lớn hơn.
Về phía Nga, sự phụ thuộc ngày càng sâu khiến Moscow khó có thể gây sức ép với Bắc Kinh mà không phải đối mặt với những hậu quả kinh tế đáng kể. Đây là nghịch lý của quan hệ hiện nay: Nga cần Trung Quốc để duy trì sức chống chịu trước phương Tây, nhưng chính sự hỗ trợ ấy lại làm giảm khả năng tự chủ của Nga.
Trong những năm tới, thách thức lớn của Moscow là tìm cách đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, khôi phục các kênh hợp tác kinh tế và giảm phụ thuộc vào một đối tác duy nhất. Nếu không thay đổi được cấu trúc này, Nga sẽ tiếp tục phải chấp nhận vị thế yếu hơn trong các cuộc thương lượng với Bắc Kinh.
Quan hệ Nga - Trung vì thế có thể tiếp tục phát triển mạnh về thương mại và ngoại giao, nhưng sự chênh lệch lợi ích vẫn tồn tại. Đối với Moscow, duy trì quan hệ với Bắc Kinh là nhu cầu chiến lược trước mắt. Đối với Bắc Kinh, đây là một quan hệ đối tác mang lại lợi ích, nhưng không phải lựa chọn duy nhất.
Thanh Bình - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC


