Canada đang tính đến một bước đi ngoại giao hiếm thấy: tăng mức gắn kết với Liên minh châu Âu theo một quy chế riêng, không giống mô hình gia nhập truyền thống. Theo thông tin được Wall Street Journal đăng tải, Thủ tướng Canada Mark Carney đang xem xét khả năng thiết lập một dạng “thành viên liên kết” dành cho Canada.
Nếu ý tưởng này tiến xa, tác động sẽ không chỉ nằm trên giấy tờ ngoại giao. Về thực chất, nó có thể đưa Canada tiến gần hơn vào không gian kinh tế, công nghệ và lao động của EU, thậm chí được nhìn nhận như một cách mở rộng phạm vi ảnh hưởng bên ngoài của khối.
Ý tưởng mới trong quan hệ Canada và EU
Theo Wall Street Journal, nguồn tin từ cả phía EU và Canada cho biết ông Carney đang cân nhắc một mô hình liên kết đặc biệt với Brussels. Đây không phải là tư cách thành viên đầy đủ, nhưng cũng vượt xa những khuôn khổ hợp tác thông thường.
Điểm đáng chú ý nằm ở phản ứng của EU. Khối này lâu nay nổi tiếng thận trọng, thậm chí cứng rắn, với các quy định gia nhập và mở rộng. Tuy vậy, theo báo cáo, Brussels hiện được cho là sẵn sàng xem xét khả năng tạo ra một quy chế mới, được thiết kế riêng cho trường hợp Canada.
Đại sứ quán Canada tại Brussels và Ủy ban châu Âu hiện chưa đưa ra bình luận chính thức. Sự im lặng này không đồng nghĩa với việc các cuộc trao đổi không diễn ra. Nó cho thấy vấn đề còn nhạy cảm và có thể đang ở giai đoạn thăm dò chính trị.
Không phải thành viên EU, nhưng gần hơn nhiều so với đối tác thông thường
EU từng ký các hiệp định liên kết với một số quốc gia như Ukraine, Georgia và Israel. Những thỏa thuận đó thường nhằm tăng hợp tác chính trị, thương mại và kinh tế, nhưng không biến các nước này thành thành viên EU.
Trường hợp Canada có thể khác. Ottawa là một nền kinh tế phát triển, thuộc nhóm G7, có vị trí địa lý bên kia Đại Tây Dương và từ lâu gắn chặt với Mỹ. Vì vậy, nếu Canada có một quy chế liên kết sâu với EU, đây sẽ là tiền lệ chính trị đáng chú ý.
Vấn đề không chỉ là thuế quan hay thương mại. Các cuộc thảo luận được cho là chạm đến những lĩnh vực có tính chiến lược cao, từ năng lượng, trí tuệ nhân tạo, quốc phòng cho đến nguyên liệu quan trọng. Đây đều là những mảng EU đang muốn giảm phụ thuộc vào các nguồn cung thiếu ổn định.
Căng thẳng với Mỹ thúc đẩy Ottawa đổi hướng
Nguyên nhân lớn phía sau tính toán của Canada là quan hệ với Mỹ đang xấu đi rõ rệt. Tranh chấp thương mại giữa hai nước leo thang sau khi Washington áp thuế lên hàng hóa Canada trị giá hàng tỷ USD. Ottawa đáp trả bằng các mức thuế tương ứng.
Mối quan hệ song phương trở nên căng hơn kể từ khi Tổng thống Mỹ Donald Trump trở lại Nhà Trắng vào đầu năm 2025. Canada và Mỹ không chỉ bất đồng về thương mại. Hai bên còn có va chạm trong nhiều lĩnh vực khác, khiến Ottawa phải tính đến các phương án giảm rủi ro chiến lược.
Với Canada, EU là lựa chọn tự nhiên hơn nhiều đối tác khác. Hai bên chia sẻ nhiều tiêu chuẩn về pháp quyền, thị trường, an ninh và công nghệ. Nhưng biến sự gần gũi đó thành một cơ chế liên kết sâu lại là câu chuyện phức tạp hơn nhiều.
Hàng hóa, dịch vụ, lao động và dữ liệu có thể được mở rộng luồng lưu chuyển
Theo Wall Street Journal, Canada và EU đang thảo luận về các phương án cho phép tự do lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ và lao động trong một số lĩnh vực cụ thể. Những lĩnh vực được nhắc tới gồm năng lượng, trí tuệ nhân tạo, quốc phòng và nguyên liệu quan trọng.
Nếu được triển khai, cơ chế này có thể tạo ra một không gian hợp tác gần giống thị trường chung trong những ngành được chọn. Hàng hóa Canada có thể tiếp cận EU thuận lợi hơn. Doanh nghiệp châu Âu cũng có thêm cơ hội đầu tư và khai thác nguồn lực từ Canada.
Ý tưởng này còn đi xa hơn thương mại truyền thống. Hai bên được cho là đang bàn về việc triển khai các tuyến cáp ngầm dưới biển, xây dựng trung tâm dữ liệu chung, phát triển hệ thống lưu trữ đám mây và mạng lưới vệ tinh. Đây là các hạ tầng sống còn trong cạnh tranh công nghệ toàn cầu.
Năng lượng cũng là phần then chốt. Canada có tài nguyên lớn, trong khi EU cần đa dạng hóa nguồn cung sau nhiều cú sốc địa chính trị những năm qua. Vì vậy, cơ sở hạ tầng đưa năng lượng từ Canada sang châu Âu được đặt vào bàn thảo như một phần của cấu trúc hợp tác mới.
Khả năng miễn thị thực lao động gây chú ý
Một điểm nhạy cảm khác là quyền cư trú và làm việc. Theo hai nguồn tin am hiểu vấn đề được Wall Street Journal dẫn lại, ông Carney thường xuyên trao đổi với một số lãnh đạo chính phủ EU về khả năng cho phép công dân Canada sống và làm việc tại EU mà không cần thị thực.
Nếu điều này xảy ra, tác động sẽ rất lớn. Người Canada có thể tiếp cận thị trường lao động châu Âu dễ hơn, còn doanh nghiệp EU có thêm nguồn nhân lực chất lượng cao từ một quốc gia nói tiếng Anh và tiếng Pháp, có hệ thống giáo dục gần chuẩn phương Tây.
Các cuộc trao đổi với Tổng thống Pháp Emmanuel Macron được mô tả là đặc biệt tích cực. Ông Carney và ông Macron dự kiến gặp nhau vào cuối tháng này. Văn phòng Tổng thống Pháp hiện chưa bình luận về thông tin này.
Rào cản chính trị vẫn rất lớn
Dù ý tưởng gây chú ý, con đường để đạt được một quan hệ đối tác chặt chẽ hơn sẽ không dễ. Bài học gần nhất chính là thỏa thuận thương mại hiện có giữa EU và Canada, vốn có phạm vi hợp tác hẹp hơn nhiều so với những gì đang được bàn tới.
Thỏa thuận đó đã được ký hơn 10 năm trước và có hiệu lực tạm thời từ 9 năm trước. Tuy nhiên, đến nay vẫn còn một số quốc gia thành viên EU chưa phê chuẩn. Điều này cho thấy ngay cả các thỏa thuận kinh tế truyền thống cũng có thể mắc kẹt trong quy trình chính trị nội bộ của châu Âu.
Với một quy chế liên kết đặc biệt, mức độ phản đối có thể còn lớn hơn. Một số nước EU có thể lo ngại về tiền lệ mở rộng ngoài châu Âu. Số khác có thể đặt câu hỏi về lao động, tiêu chuẩn sản phẩm, cạnh tranh doanh nghiệp hoặc quyền tiếp cận thị trường.
Canada cũng phải cân nhắc phản ứng từ Mỹ. Ottawa muốn đa dạng hóa quan hệ, nhưng không thể phớt lờ thực tế Mỹ vẫn là đối tác thương mại, an ninh và địa chính trị lớn nhất của mình. Mỗi bước tiến với EU vì thế đều cần được tính toán kỹ.
Một phép thử cho cả Ottawa và Brussels
Đề xuất về quy chế “thành viên liên kết” cho Canada, nếu thành hình, sẽ là phép thử lớn cho cách EU nhìn nhận quan hệ với các nền dân chủ ngoài lục địa. Nó cũng cho thấy Canada đang muốn có thêm không gian xoay xở khi trục quan hệ với Washington trở nên khó đoán.
Hiện chưa có xác nhận chính thức từ các bên liên quan. Tuy vậy, chỉ riêng việc ý tưởng này được đưa ra đã cho thấy quan hệ Canada - EU đang bước vào giai đoạn mới, thực dụng hơn và giàu tham vọng hơn.
Chặng đường phía trước còn nhiều rào cản, từ pháp lý, thương mại đến chính trị nội bộ của EU. Nhưng trong một thế giới mà các liên minh cũ không còn vận hành trơn tru như trước, việc Canada tìm thêm một cánh cửa sang châu Âu là tín hiệu đáng theo dõi. Nếu Ottawa và Brussels tìm được công thức phù hợp, đây có thể trở thành một trong những thay đổi đáng kể nhất của quan hệ xuyên Đại Tây Dương trong những năm tới.
Vũ Bình Minh - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
