Tại sao chính quyền Iran vẫn đứng vững trước làn sóng biểu tình rầm rộ

Các cuộc biểu tình tại Iran hiện nay đang diễn ra với tính chất dữ dội và táo bạo hơn bất kỳ giai đoạn nào trong lịch sử gần đây. Những gì bắt đầu từ sự phẫn nộ về tình trạng lạm phát phi mã và sự sụp đổ của đồng nội tệ đã nhanh chóng biến thành một cuộc nổi dậy công khai.

Ali Khamenei phát biểu trên truyền hình Iran ngày 18 tháng 6. (imago / ZUMA Press Wire / Văn phòng Lãnh đạo tối cao Iran)

Người dân không chỉ yêu cầu cải thiện kinh tế mà còn nhắm trực tiếp vào toàn bộ hệ thống chính trị hiện tại. Những khẩu hiệu quyết liệt như yêu cầu thay đổi thể chế không còn là những trường hợp cá biệt. Chúng đã trở thành những âm thanh quen thuộc vang lên hằng ngày trên khắp các đường phố.

Cấu trúc quyền lực được thiết kế để chống lại sự sụp đổ

Dù nhìn từ bên ngoài, chế độ Tehran có vẻ mong manh trước làn sóng phẫn nộ, nhưng hành động thực tế của họ lại cho thấy điều ngược lại. Tương tự như mô hình tại Venezuela, chính quyền này được thiết kế dựa trên các cấu trúc chặt chẽ để tồn tại trong những kịch bản bất ổn nhất. Hệ thống này có nhiều lớp bảo vệ đan xen nhau, từ các cơ quan chính trị cấp cao đến các tổ chức quần chúng.

Cộng hòa Hồi giáo Iran được xây dựng để chịu đựng những cơn thịnh nộ lớn của công chúng. Các thành phần nòng cốt tạo nên sự vững chắc này bao gồm:

• Bộ chính Trị và các hội đồng giáo sĩ tối cao nắm quyền quyết định cuối cùng.
• Các đoàn thể thanh niên và phụ nữ được tổ chức chặt chẽ để kiểm soát xã hội từ cơ sở.
• Cơ quan tuyên giáo khổng lồ hoạt động liên tục để định hướng dư luận và duy trì tư tưởng.
• Đội ngũ công chức cồng kềnh, dù hiệu quả làm việc có thể không cao nhưng lại cực kỳ trung thành do được hưởng bổng lộc và đặc quyền từ hệ thống.

Sức mạnh cốt lõi nằm bên trong cấu trúc an ninh

Điểm mấu chốt thực sự giúp chế độ đứng vững không nằm ở những gì đang diễn ra trên đường phố. Sức mạnh này nằm sâu bên trong cấu trúc quyền lực nội bộ. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), các mạng lưới tình báo tinh vi, giới giáo sĩ và hệ thống tư pháp tạo thành một cỗ máy tự củng cố lẫn nhau.

Chừng nào cỗ máy này còn vận hành trơn tru và không xuất hiện những rạn nứt từ bên trong, sự thay đổi sẽ rất khó xảy ra. Lịch sử đã chứng minh rằng các cuộc cách mạng chỉ thành công khi hệ thống lãnh đạo bắt đầu tan rã. Chế độ hiện tại hiểu rất rõ điều này và luôn ưu tiên giữ vững sự thống nhất trong hàng ngũ tinh nhuệ.

Bài học lịch sử từ cuộc Cách mạng năm 1979

Cuộc cách mạng năm 1979 thành công không chỉ vì đám đông biểu tình ngày càng đông đảo và quyết liệt. Vua Shah bị lật đổ sau khi các cuộc đình công trong ngành dầu mỏ làm tê liệt toàn bộ nền kinh tế quốc gia. Quan trọng hơn, các chỉ huy quân sự chủ chốt lúc bấy giờ đã ngừng tuân theo mệnh lệnh, khiến hệ thống sụp đổ từ bên trong.

Giới cầm quyền Iran hiện nay đã nghiên cứu rất kỹ bài học lịch sử đó. Họ áp dụng những mô hình giám sát khổng lồ tương tự như các thể chế độc quyền trong lịch sử để kiểm soát và nhồi sọ thế hệ trẻ. Điều này giải quyết nỗi lo về sự phản kháng từ bên trong hàng ngũ quân đội và lực lượng an ninh.

Hệ thống đặc quyền và mạng lưới bảo trợ kinh tế

Chính quyền Iran sẵn sàng chấp nhận các khó khăn kinh tế nghiêm trọng và các lệnh trừng phạt quốc tế để bảo vệ quyền lực. Chừng nào giới tinh hoa an ninh còn nhận được lợi ích, các cuộc bất ổn đường phố vẫn sẽ bị kìm hãm hoặc dập tắt. Các thể chế tại đây không chỉ thực thi quyền lực mà còn đóng vai trò phân phối tài sản.

Các mạng lưới bảo trợ chặt chẽ ràng buộc các tướng lĩnh với giới giáo sĩ, và tất cả đều liên kết với các tập đoàn độc quyền do nhà nước điều hành. Sự ổn định của chế độ không chỉ dựa trên hệ tư tưởng mà chủ yếu dựa trên lợi ích kinh tế chung giữa các nhóm quyền lực. Hệ thống này sẽ uốn cong để hấp thụ áp lực và tự phục hồi hình dạng ban đầu như nó đã từng làm nhiều lần trước đây.

Sự hỗ trợ thầm lặng từ các đồng minh quốc tế

Một yếu tố quan trọng khác giúp chế độ Iran duy trì sự tự tin là sự hỗ trợ từ các đối tác quốc tế.

Các cơ quan an ninh và tình báo của Nga và Trung Quốc được cho là đã cung cấp những sự hỗ trợ cần thiết để giúp Tehran đối phó với bất ổn. Sự can thiệp ngầm từ các nhà lãnh đạo như Vladimir Putin hay Tập Cận Bình đóng vai trò như một lá chắn bảo vệ chế độ từ xa.

Kinh nghiệm từ Venezuela cho thấy, với sự hỗ trợ về kỹ thuật giám sát và chiến thuật chống biểu tình từ các đồng minh, các thể chế này có khả năng chịu đựng rất cao. Chừng nào các mối liên kết quốc tế và lợi ích nhóm nội bộ chưa bị cắt đứt, phong trào biểu tình dù lớn đến đâu vẫn phải đối mặt với một bức tường kiên cố.

Nguyễn Thanh Bình - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC

Tham khảo từ: NYT, Reuters, BBC, Iran International, Middle East Institute, CSIS, Washington Institute

---