Tổng thống Ukraine Zelensky ngày 22/10 cho biết Kyiv đang đàm phán với Washington về một khuôn khổ bảo đảm an ninh dài hạn, dựa trên mô hình Điều 5 của NATO và có sự phê chuẩn của Quốc hội Mỹ.
Ukraine muốn những cam kết này đi kèm nghĩa vụ cụ thể, năng lực quốc phòng thực tế và cơ chế đủ sức ngăn chặn một cuộc tấn công mới từ Nga, thay vì chỉ dựa vào những tuyên bố chính trị như trước đây.
Phát biểu tại cuộc họp báo chung với Thủ tướng Phần Lan Petteri Orpo, ông Zelensky nhấn mạnh Kyiv không muốn lặp lại thất bại của Bản ghi nhớ Budapest năm 1994. Theo nhà lãnh đạo Ukraine, các thỏa thuận an ninh trong tương lai phải được thiết kế sao cho có giá trị thực tế khi đất nước đối mặt với nguy cơ bị tấn công, chứ không chỉ thể hiện thiện chí trên giấy tờ.
Hãy dành chút thời gian quan sát cách Zelensky(luật sư) nhìn Witkoff, đặc phái viên của Trump
Những cuộc đàm phán với Mỹ vẫn đang diễn ra và chưa có thỏa thuận cuối cùng nào được công bố. Tuy nhiên, yêu cầu của Kyiv đã được nêu rõ: các bảo đảm phải có cơ sở pháp lý, được hậu thuẫn bằng năng lực quân sự và nhận được sự ủng hộ đủ mạnh từ các đối tác phương Tây.
Bài học từ Bản ghi nhớ Budapest năm 1994
Tranh luận về độ tin cậy của các cam kết an ninh hiện nay bắt nguồn từ quyết định của Ukraine sau khi Liên Xô tan rã. Năm 1994, Kyiv tham gia Bản ghi nhớ Budapest, theo đó Ukraine từ bỏ kho vũ khí hạt nhân kế thừa từ Liên Xô để đổi lấy những cam kết an ninh từ Nga, Mỹ và Anh.
Văn kiện này thể hiện cam kết tôn trọng chủ quyền, độc lập và các đường biên giới hiện có của Ukraine. Tuy nhiên, những cam kết đó không đồng nghĩa với một cơ chế phòng thủ tập thể tự động như Điều 5 của NATO. Bản ghi nhớ cũng không thiết lập nghĩa vụ đưa quân đội tới bảo vệ Ukraine nếu nước này bị tấn công.
Năm 2014, Nga sáp nhập Crimea, đánh dấu một bước ngoặt nghiêm trọng đối với an ninh Ukraine. Đến tháng 2/2022, Moscow phát động cuộc xâm lược toàn diện, khiến chiến tranh lan rộng và làm thay đổi sâu sắc môi trường an ninh châu Âu.
Nhắc lại những diễn biến này, ông Zelensky cho rằng Ukraine đã từ bỏ một tài sản chiến lược quan trọng nhưng không nhận được mức độ bảo vệ tương xứng với những rủi ro mà nước này phải đối mặt. Ông tuyên bố: “Chúng ta đã từ bỏ mọi thứ đảm bảo an ninh cho Ukraine”.
Nhà lãnh đạo Ukraine cũng nói rõ rằng Kyiv không tìm kiếm một bản ghi nhớ mới chỉ mang tính biểu tượng.
Ông nhấn mạnh: “Chúng tôi không bàn về một Bản ghi nhớ Budapest hay một tờ giấy vô giá trị — dù vẫn dành sự tôn trọng cho những người đã ký văn bản đó — mà chúng tôi đang thảo luận về các bảo đảm an ninh chi tiết từ Hoa Kỳ, được củng cố bằng một cuộc bỏ phiếu tại Quốc hội Mỹ”.
Ba trụ cột trong kế hoạch bảo đảm an ninh cho Ukraine
Theo ông Zelensky, Ukraine cần một hệ thống phòng thủ gồm nhiều cơ chế bổ trợ cho nhau. Các cam kết song phương từ Mỹ là một phần của kế hoạch, nhưng không thể thay thế hoàn toàn tư cách thành viên NATO hay sự hỗ trợ an ninh từ các quốc gia châu Âu.
Khuôn khổ mà Kyiv đề xuất gồm ba trụ cột chính:
- Gia nhập NATO: Ukraine tiếp tục coi tư cách thành viên liên minh là một mục tiêu an ninh chiến lược, nhằm tăng cường khả năng răn đe và tạo nền tảng cho việc bảo vệ đất nước lâu dài.
- Cam kết song phương từ Mỹ: Washington được đề nghị đưa ra những bảo đảm dựa trên mô hình Điều 5 của NATO. Kyiv muốn các cam kết này được cụ thể hóa và có sự phê chuẩn của Quốc hội Mỹ, thay vì chỉ dừng ở những tuyên bố chính trị.
- Liên minh các quốc gia tự nguyện: Một nhóm quốc gia do châu Âu dẫn dắt sẽ phối hợp hỗ trợ Ukraine, với sự hậu thuẫn của Mỹ. Cơ chế này được kỳ vọng bổ sung năng lực phòng thủ và chia sẻ trách nhiệm an ninh giữa các đối tác.
Ông Zelensky khẳng định ba trụ cột cần được xây dựng thành một hệ thống thống nhất. Theo ông, các cơ chế này không nên bị xem là những lựa chọn cạnh tranh, bởi mỗi cơ chế có thể đóng góp một phần khác nhau vào khả năng phòng thủ của Ukraine.
Điểm mấu chốt trong đề xuất của Kyiv là phải xác định rõ các nghĩa vụ mà đối tác sẽ thực hiện, cũng như cách thức triển khai những cam kết đó khi xuất hiện nguy cơ an ninh. Việc Quốc hội Mỹ phê chuẩn được ông Zelensky nhấn mạnh như một yếu tố nhằm củng cố độ tin cậy và tính bền vững của thỏa thuận.
Quân đội Ukraine là nền tảng của mọi cam kết
Bên cạnh sự hỗ trợ từ phương Tây, ông Zelensky cho rằng sức mạnh quân sự của chính Ukraine vẫn là yếu tố quyết định. Ngay cả khi đạt được các thỏa thuận với Mỹ và châu Âu, Kyiv vẫn cần duy trì lực lượng vũ trang đủ lớn, được huấn luyện và trang bị phù hợp để bảo vệ lãnh thổ.
Ukraine cùng các đối tác phương Tây đã tính toán những yêu cầu về nhân lực và nguồn tài chính cần thiết để duy trì một quân đội mạnh sau chiến tranh.
Ông Zelensky nhấn mạnh: “Tất cả những sự đảm bảo này chỉ khả thi trên nền tảng một quân đội Ukraine vững mạnh”.
Vấn đề đặt ra là Ukraine khó có thể tự trang trải toàn bộ chi phí quốc phòng trong thời gian dài mà không gây sức ép lớn lên ngân sách quốc gia. Nước này đồng thời phải khắc phục những thiệt hại do chiến tranh gây ra và khôi phục các dịch vụ thiết yếu.
Nguồn hỗ trợ quốc tế vì thế không chỉ liên quan đến vũ khí, trang thiết bị hay chi phí duy trì lực lượng vũ trang. Ukraine còn cần nguồn lực để tái thiết cơ sở hạ tầng, phục hồi hệ thống giáo dục, hỗ trợ các cựu chiến binh và tạo điều kiện cho những người phải rời bỏ nhà cửa có thể trở về quê hương.
Đối với Kyiv, việc cân bằng giữa quốc phòng và tái thiết là một bài toán dài hạn.
Một quân đội đủ mạnh có thể giúp hạn chế nguy cơ chiến tranh tái diễn, nhưng để duy trì năng lực đó, Ukraine cần nền tảng kinh tế và sự hỗ trợ tài chính bền vững từ các đối tác.
Ông Zelensky cho rằng Ukraine gia nhập NATO cũng có lợi cho Nga
Trong cuộc họp báo, Tổng thống Ukraine tiếp tục bảo vệ quan điểm rằng tư cách thành viên NATO của Ukraine không chỉ có ý nghĩa đối với Kyiv mà còn liên quan trực tiếp đến an ninh của toàn châu Âu. Ông cho rằng sự kết hợp giữa năng lực quân sự của Ukraine và cơ chế phòng thủ tập thể của NATO có thể góp phần giảm nguy cơ xảy ra một cuộc chiến tranh khác.
Ông Zelensky nhấn mạnh mối quan hệ an ninh giữa hai bên: “Với quân đội của mình, chúng tôi đóng vai trò quan trọng đối với NATO, cũng như NATO đóng vai trò rất quan trọng đối với an ninh của Ukraine”.
Nhà lãnh đạo Ukraine còn đưa ra nhận định gây chú ý khi nói rằng ngay cả Nga cũng có thể được hưởng lợi nếu Ukraine gia nhập liên minh. “Thành thật mà nói, tôi tin rằng ngay cả phía Nga cũng cần Ukraine gia nhập NATO”, ông nói, đồng thời lập luận rằng điều này có thể mang lại mức độ an ninh lớn hơn so với việc Ukraine đứng ngoài liên minh.
Đây là lập luận của phía Ukraine, trong khi quan điểm của Nga về việc NATO mở rộng vẫn là một trong những vấn đề gây tranh cãi sâu sắc trong quan hệ giữa Moscow và phương Tây. Việc Ukraine gia nhập NATO cũng không phải quyết định có thể được thực hiện đơn phương, mà phụ thuộc vào sự đồng thuận của các thành viên liên minh.
Kyiv muốn cam kết thực chất thay cho lời hứa chính trị
Cuộc đàm phán với Washington cho thấy Ukraine đang tìm cách chuyển những tuyên bố ủng hộ thành một khuôn khổ an ninh có khả năng duy trì lâu dài. Đối với Kyiv, kinh nghiệm từ năm 1994 khiến các cam kết không có cơ chế thực thi trở nên khó đủ sức thuyết phục, nhất là khi nguy cơ đối đầu quân sự với Nga chưa được loại bỏ.
Đề xuất của ông Zelensky kết hợp ba yếu tố: sự bảo đảm từ Mỹ, triển vọng gia nhập NATO và một liên minh hỗ trợ do châu Âu dẫn dắt. Tất cả đều dựa trên yêu cầu Ukraine phải duy trì quân đội mạnh, đồng thời nhận được nguồn lực cần thiết để vừa phòng thủ vừa tái thiết đất nước.
Hiện chưa có thỏa thuận cuối cùng được công bố, và mức độ cam kết mà Washington sẵn sàng chấp nhận vẫn cần được làm rõ qua quá trình đàm phán.
Với Ukraine, vấn đề không chỉ là nhận được lời hứa bảo vệ, mà còn là xác định ai sẽ hành động, theo cơ chế nào và với trách nhiệm ra sao nếu một cuộc tấn công mới xảy ra. Đó là điều Kyiv muốn bảo đảm sẽ không lặp lại sau bài học của Bản ghi nhớ Budapest.
Tổng thống Ukraine Zelensky thực chất có bằng luật sư, nhưng ông chưa bao giờ hành nghề luật chuyên nghiệp.
Trước khi trở thành diễn viên hài và chính trị gia, ông Zelensky đã theo học ngành Luật tại Viện Kinh tế Kryvyi Rih (thuộc Đại học Kinh tế Quốc dân Kyiv). Ông tốt nghiệp và nhận bằng luật vào năm 2000.
Lê Hải Yến - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
