Giải Nobel Y học năm 2026 được trao cho hai nhà khoa học Đức Peter Hegemann, Georg Nagel và nhà nghiên cứu người Mỹ Karl Deisseroth. Ba người được vinh danh nhờ các công trình dẫn tới sự ra đời của quang di truyền học, kỹ thuật dùng ánh sáng để kiểm soát hoạt động của tế bào.
Giải thưởng ghi nhận những phát hiện về các kênh ion được điều khiển bằng ánh sáng, mở ra cách tiếp cận mới trong nghiên cứu não bộ. Với phương pháp này, giới khoa học có thể quan sát và tác động chính xác hơn tới những tế bào thần kinh liên quan đến trí nhớ, cảm xúc và hành vi.
Peter Hegemann hiện nghiên cứu tại Đại học Humboldt Berlin, còn Georg Nagel công tác tại Đại học Würzburg. Karl Deisseroth là nhà khoa học Mỹ. Mỗi người nhận một phần ba tổng giá trị giải thưởng, tương đương khoảng một triệu euro.
Ánh sáng giúp điều khiển tế bào thần kinh
Quang di truyền học kết hợp kỹ thuật di truyền với ánh sáng. Mục tiêu là khiến một nhóm tế bào xác định trở nên nhạy cảm với ánh sáng, sau đó kích hoạt hoặc làm ngừng hoạt động của chúng vào đúng thời điểm cần nghiên cứu.
Hội đồng Nobel cho biết phương pháp này cho thấy tế bào thần kinh trong não hình thành ký ức, cảm xúc và hành vi như thế nào. Đây là lợi thế quan trọng bởi não bộ gồm vô số tế bào liên kết chặt chẽ, trong khi các phương pháp trước đây thường khó tác động riêng lẻ đến từng nhóm tế bào.
Hiện nay, quang di truyền học đã được sử dụng tại các phòng thí nghiệm trên khắp thế giới để nghiên cứu những cơ chế phức tạp của não. Kỹ thuật này cho phép các nhà nghiên cứu bật hoặc tắt hoạt động tế bào bằng xung ánh sáng với độ chính xác cao.
Phát hiện protein then chốt
Nền tảng của quang di truyền học là protein channelrhodopsin do Peter Hegemann và Georg Nagel phát hiện. Protein này khiến tế bào phản ứng với ánh sáng và có thể thay đổi hoạt động khi được chiếu sáng.
Karl Deisseroth sau đó đưa gene mã hóa protein này vào các tế bào thần kinh của chuột. Nhờ vậy, ông có thể kích hoạt những tế bào thần kinh đã được lựa chọn bằng ánh sáng. Bước tiến này biến một phát hiện sinh học cơ bản thành công cụ nghiên cứu mạnh mẽ cho khoa học thần kinh.
Khả năng kiểm soát tế bào thần kinh theo cách có mục tiêu đã giúp quang di truyền học trở thành một trong những phương pháp đáng chú ý của nghiên cứu não bộ hiện đại. Nó hỗ trợ các nhà khoa học phân tích vai trò của từng mạch thần kinh thay vì chỉ quan sát hoạt động chung của cả não.
Mở đầu tuần lễ Nobel
Giải Nobel Y học truyền thống là giải đầu tiên được công bố trong tuần lễ Nobel hằng năm. Trước năm nay, giải thưởng này đã được trao cho 232 cá nhân kể từ năm 1901, trong đó có 14 phụ nữ.
Năm trước, giải Nobel Y học thuộc về ba nhà khoa học từ Mỹ và Nhật Bản với các phát hiện liên quan đến cách hệ miễn dịch nhận biết tác nhân gây bệnh, đồng thời tránh tấn công chính cơ thể. Những công trình đó làm rõ cơ chế giúp hệ miễn dịch phân biệt giữa mối đe dọa bên ngoài và các tế bào của cơ thể.
Sau giải Nobel Y học, các giải về vật lý, hóa học, văn học và hòa bình sẽ lần lượt được công bố từ thứ Ba đến thứ Sáu. Giải thưởng về khoa học kinh tế được công bố vào ngày 12 tháng 10.
Lễ trao giải Nobel sẽ diễn ra ngày 10 tháng 12 tại Stockholm, đúng ngày mất của Alfred Nobel, người sáng lập hệ thống giải thưởng. Việc tôn vinh Hegemann, Nagel và Deisseroth một lần nữa cho thấy giá trị của những nghiên cứu nền tảng: từ một protein nhạy sáng, khoa học đã có thêm công cụ để lần sâu hơn vào các bí ẩn của não người.
Nguyễn Cẩm Chi - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
Theo: Karolinska-Institut, Nobelkomitee
