Ngày 9/11 là một trong những ngày có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử nước Đức. Hai sự kiện cách nhau 51 năm cùng gắn với ngày này: cuộc bạo lực bài Do Thái năm 1938 và sự sụp đổ của Bức tường Berlin năm 1989. Một sự kiện đánh dấu bước leo thang của chế độ đàn áp, sự kiện còn lại mở đường cho tự do đi lại và thống nhất đất nước.
Ảnh minh họa - © Báo điện tử tin tức VIỆT ĐỨC
Nhân dịp kỷ niệm ngày 9/11/2026, Thủ tướng Đức Friedrich Merz kêu gọi người dân bảo vệ dân chủ và tự do. Những hoạt động tưởng niệm năm nay cũng nhấn mạnh trách nhiệm ghi nhớ các nạn nhân của chế độ Quốc xã và chế độ độc tài Đông Đức.
Đêm tháng Mười Một năm 1938: Bạo lực nhằm vào người Do Thái
Trong đêm 9 rạng sáng 10/11/1938, chế độ Quốc xã phát động một làn sóng tấn công có tổ chức nhằm vào cộng đồng Do Thái trên khắp nước Đức và các vùng lãnh thổ thuộc quyền kiểm soát của Đức Quốc xã.
Nhiều giáo đường Do Thái bị phóng hỏa. Cửa hàng, nhà ở và cơ sở kinh doanh của người Do Thái bị đập phá, cướp bóc. Nhiều người bị hành hung, làm nhục và bắt giữ. Những cuộc tấn công diễn ra công khai, với sự tham gia của các thành viên tổ chức Quốc xã và lực lượng bán quân sự.
Trong những ngày sau đó, khoảng 30.000 đàn ông Do Thái bị bắt và đưa đến các trại tập trung. Những địa điểm giam giữ chủ yếu gồm Buchenwald, Dachau và Sachsenhausen. Nhiều người phải chịu tra tấn, ngược đãi và điều kiện giam giữ khắc nghiệt. Hàng trăm người thiệt mạng trong thời gian bị giam hoặc do hậu quả của những hành động bạo lực.
Sự kiện được gọi là Novemberpogrome, nghĩa là cuộc bạo lực bài Do Thái tháng 11. Tên gọi Kristallnacht, thường được dịch là Đêm thủy tinh vỡ, cũng xuất hiện trong các tài liệu lịch sử. Tuy nhiên, cách gọi Novemberpogrome nhấn mạnh rõ hơn quy mô và tính chất bạo lực của các cuộc tấn công.
Đây là bước leo thang nghiêm trọng trong chính sách đàn áp người Do Thái của chế độ Adolf Hitler. Trước đó, người Do Thái tại Đức đã phải đối mặt với nhiều năm phân biệt đối xử, tước đoạt quyền lợi và loại trừ khỏi đời sống xã hội. Sau năm 1938, sự đàn áp tiếp tục gia tăng và cuối cùng dẫn đến cuộc diệt chủng Holocaust, khiến khoảng sáu triệu người Do Thái trên khắp châu Âu bị sát hại.
Ngày nay, các hoạt động tưởng niệm Novemberpogrome diễn ra tại nhiều thành phố của Đức. Người dân, đại diện chính quyền và các tổ chức cộng đồng cùng tưởng nhớ những nạn nhân, đồng thời nhắc lại trách nhiệm chống chủ nghĩa bài Do Thái.
Ngày 9/11/1989: Bức tường Berlin mở cửa
Trái ngược với ký ức đau thương năm 1938, ngày 9/11/1989 trở thành biểu tượng của tự do và sự chấm dứt chia cắt tại Đức. Sự kiện diễn ra sau nhiều tháng biểu tình ôn hòa tại Cộng hòa Dân chủ Đức (DDR), tức Đông Đức.
Từ mùa thu năm 1989, hàng nghìn người Đông Đức xuống đường yêu cầu cải cách chính trị, quyền tự do đi lại và dân chủ. Các cuộc biểu tình lớn diễn ra tại Leipzig, Berlin và nhiều thành phố khác. Phong trào phản đối ngày càng lan rộng, tạo sức ép lớn đối với chính quyền Đông Đức.
Ngày 9/11/1989, chính quyền Đông Đức công bố những quy định mới về việc đi lại ra nước ngoài. Trong cuộc họp báo, người phát ngôn Günter Schabowski thông tin về quy định này nhưng trình bày chưa rõ thời điểm có hiệu lực. Khi được hỏi quy định bắt đầu từ khi nào, ông trả lời rằng theo hiểu biết của mình, chúng có hiệu lực ngay lập tức.
Thông tin nhanh chóng được truyền đi qua các phương tiện truyền thông. Hàng nghìn người dân Đông Berlin lập tức kéo đến các cửa khẩu, yêu cầu được sang Tây Berlin. Lực lượng biên phòng ban đầu lúng túng trước tình hình và không nhận được chỉ đạo rõ ràng để xử lý đám đông.
Trước sức ép ngày càng lớn, các nhân viên biên phòng cuối cùng mở cửa cho người dân qua lại. Đám đông tràn sang phía Tây Berlin, nhiều người ôm nhau, ăn mừng và trèo lên Bức tường. Những hình ảnh này nhanh chóng trở thành biểu tượng của sự kết thúc Chiến tranh Lạnh tại châu Âu.
Bức tường Berlin được xây dựng từ năm 1961 nhằm ngăn người dân Đông Đức chạy sang Tây Đức. Trong gần 28 năm, công trình này trở thành biểu tượng rõ nét nhất của sự chia cắt nước Đức và đối đầu giữa hai khối trong Chiến tranh Lạnh. Sự kiện ngày 9/11/1989 khiến bức tường mất đi chức năng ngăn cách, dù quá trình tháo dỡ chỉ diễn ra sau đó.
Sự sụp đổ của Bức tường Berlin mở đường cho quá trình thống nhất nước Đức. Ngày 3/10/1990, Đông Đức và Tây Đức chính thức thống nhất thành một quốc gia. Ngày này hiện được tổ chức hằng năm với tên gọi Ngày Thống nhất nước Đức, là ngày nghỉ lễ trên toàn quốc.
Năm 2026: Bảo vệ dân chủ và không bóp méo lịch sử
Ngày 9/11/2026 đánh dấu 37 năm kể từ khi Bức tường Berlin mở cửa và 88 năm kể từ cuộc bạo lực bài Do Thái năm 1938. Thủ tướng Friedrich Merz nhân dịp này kêu gọi bảo vệ tự do và dân chủ tại Đức cũng như châu Âu.
Ông nhắc lại những dấu mốc lịch sử gắn với ngày 9/11, trong đó có cuộc bạo lực chống người Do Thái năm 1938 và sự sụp đổ của Bức tường Berlin năm 1989. Ông nhấn mạnh rằng tự do và dân chủ không phải những điều có thể mặc nhiên tồn tại, mà cần được bảo vệ.
Ngoài hai sự kiện trên, ngày 9/11 còn gắn với việc tuyên bố thành lập nền cộng hòa tại Đức năm 1918. Khi đó, chính trị gia Philipp Scheidemann tuyên bố thành lập nền cộng hòa tại Berlin, đánh dấu sự kết thúc của chế độ quân chủ Đức. Vì vậy, ngày này còn phản ánh những bước ngoặt quan trọng trong quá trình hình thành nền dân chủ Đức.
Các hoạt động tưởng niệm năm nay cũng dành sự quan tâm đến những nạn nhân của chế độ độc tài Đông Đức. Những người từng bị đàn áp, giám sát hoặc giam giữ bởi bộ máy an ninh nhà nước Stasi tiếp tục là một phần quan trọng trong ký ức lịch sử của đất nước.
Evelyn Zupke, người phụ trách vấn đề nạn nhân của chế độ độc tài Đông Đức tại Quốc hội Liên bang Đức, cảnh báo về nguy cơ bóp méo di sản của cuộc cách mạng hòa bình năm 1989. Bà cho rằng lịch sử phong trào đấu tranh vì tự do và dân chủ không nên bị sử dụng tùy tiện để phục vụ những mục đích chính trị hiện tại.
Bà đồng thời đề nghị tạo điều kiện thuận lợi hơn cho những người từng bị chế độ Đông Đức đàn áp tiếp cận hồ sơ của Stasi. Theo bà, những người muốn tìm hiểu lại quá khứ của mình không nên phải chờ đợi quá lâu chỉ vì thủ tục hành chính và việc tìm kiếm tài liệu lưu trữ.
Vấn đề này cho thấy ký ức về chế độ độc tài Đông Đức vẫn có ý nghĩa trong đời sống xã hội hiện nay. Việc tiếp cận hồ sơ lịch sử, bảo vệ lời kể của các nạn nhân và duy trì hoạt động giáo dục lịch sử tiếp tục được đặt ra trong các cuộc thảo luận tại Đức.
Hai sự kiện và trách nhiệm của các thế hệ sau
Ngày 9/11 không được xem là ngày lễ thống nhất hay ngày kỷ niệm của riêng một sự kiện. Ý nghĩa đặc biệt của ngày này nằm ở sự đối lập giữa những chương đen tối và những thời khắc mang lại hy vọng trong lịch sử Đức.
Năm 1938 nhắc nhở về hậu quả của chủ nghĩa bài Do Thái, sự thù hận và một chế độ độc tài có thể đẩy cả xã hội vào bạo lực. Năm 1989 ghi dấu sức mạnh của các cuộc biểu tình ôn hòa và khát vọng tự do của người dân Đông Đức.
Đối với nước Đức hiện nay, tưởng nhớ các nạn nhân không chỉ là hoạt động mang tính nghi lễ. Những cuộc thảo luận về lịch sử Quốc xã, chế độ Đông Đức và quá trình thống nhất vẫn tiếp tục diễn ra trong trường học, bảo tàng, cơ quan lưu trữ và các hoạt động công cộng.
Ngày 9/11/2026, các hoạt động tưởng niệm tiếp tục được tổ chức trên khắp nước Đức. Những vấn đề về bảo vệ dân chủ, chống chủ nghĩa bài Do Thái, gìn giữ ký ức của các nạn nhân và bảo đảm quyền tiếp cận hồ sơ Stasi vẫn là những chủ đề được đặt ra trong các hoạt động này.
Cẩm Chi - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
Theo: ARD/Tagesschau, Cơ quan Giáo dục Chính trị Liên bang Đức (bpb) và các cơ quan lưu trữ lịch sử Đức
