Ngày 9/11/1989, Bức tường Berlin mở cửa sau 28 năm chia cắt Đông và Tây Berlin. Hàng nghìn người dân hai phía cùng đổ ra đường, đánh dấu bước ngoặt dẫn đến sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh và thay đổi sâu sắc bản đồ chính trị châu Âu.
Những vết nứt đầu tiên trong khối Đông Âu
Sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản tại châu Âu không bắt đầu đột ngột vào năm 1989. Những dấu hiệu suy yếu đã xuất hiện từ nhiều thập niên trước, khi các phong trào đòi tự do và cải cách liên tiếp thách thức quyền lực của Liên Xô.
Tháng 11/1956, quân đội Liên Xô tiến vào Hungary để đàn áp cuộc khởi nghĩa của người dân nước này. Sự kiện cho thấy Moscow sẵn sàng sử dụng vũ lực để duy trì quyền kiểm soát đối với các quốc gia Đông Âu.
Năm 1968, Tiệp Khắc trải qua phong trào cải cách mang tên Mùa xuân Praha. Người dân và giới lãnh đạo cải cách muốn xây dựng một hệ thống chính trị cởi mở hơn. Tuy nhiên, tháng 8/1968, quân đội Liên Xô cùng các nước thuộc Hiệp ước Warszawa tiến vào Tiệp Khắc, chấm dứt phong trào.
Phong trào Đoàn kết làm suy yếu chế độ tại Ba Lan
Tháng 9/1980, công nhân xưởng đóng tàu Lenin tại thành phố Gdańsk thành lập Công đoàn Đoàn kết (Solidarność). Đây là tổ chức công đoàn độc lập đầu tiên tại một quốc gia thuộc khối Warszawa, không chịu sự kiểm soát trực tiếp của đảng cộng sản.
Lech Wałęsa trở thành gương mặt lãnh đạo phong trào. Ban đầu, công nhân đình công để yêu cầu tăng lương và cải thiện điều kiện lao động. Phong trào nhanh chóng lan rộng, trở thành một lực lượng chính trị đối trọng với chính quyền Ba Lan.
Chính phủ sau đó ban bố thiết quân luật và đàn áp Công đoàn Đoàn kết. Tổ chức này phải hoạt động bí mật trong nhiều năm. Tuy nhiên, những cuộc đấu tranh của công nhân đã làm suy yếu quyền lực của chính quyền và ảnh hưởng của Liên Xô.
Năm 1988, một làn sóng đình công mới buộc chính phủ phải nối lại đối thoại với Lech Wałęsa. Sau các cuộc thương lượng, Ba Lan tổ chức chuyển đổi chính trị. Ngày 24/8/1989, Tadeusz Mazowiecki trở thành Thủ tướng không thuộc đảng cộng sản đầu tiên tại nước này sau hơn 40 năm. Liên Xô không phản đối sự thay đổi đó.
Gorbachev thay đổi chính sách của Liên Xô
Tháng 3/1985, Mikhail Gorbachev trở thành Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô. Ông khởi động chương trình cải cách nhằm cứu vãn nền kinh tế và thay đổi hệ thống chính trị đang trì trệ.
Hai chính sách chủ đạo là Perestroika, nghĩa là cải tổ, và Glasnost, nghĩa là công khai, cởi mở. Perestroika hướng tới tái cấu trúc nền kinh tế. Glasnost cho phép người dân thảo luận và phê bình nhiều vấn đề chính trị, xã hội trước đây bị kiểm soát chặt chẽ.
Những cải cách này giúp người dân bày tỏ sự bất mãn với chính quyền. Tuy nhiên, chúng cũng làm suy yếu cơ chế kiểm soát của đảng cộng sản. Các phong trào đòi dân chủ và độc lập tại nhiều nước Đông Âu ngày càng phát triển.
Đầu tháng 7/1989, Gorbachev phát tín hiệu từ bỏ chính sách sử dụng vũ lực để duy trì các chính quyền đồng minh. Moscow không còn sẵn sàng đưa quân can thiệp như từng làm tại Hungary năm 1956 và Tiệp Khắc năm 1968.
Hungary mở đường xuyên qua Bức màn Sắt
Năm 1989, Hungary bắt đầu tháo dỡ hàng rào biên giới với Áo. Tháng 4/1989, chính quyền ngắt điện dọc tuyến hàng rào dây thép gai dài khoảng 240 km. Tháng tiếp theo, lực lượng biên phòng bắt đầu tháo dỡ từng phần rào chắn.
Việc mở biên giới tạo điều kiện cho người dân đi sang Áo. Đến cuối tháng 9/1989, hơn 30.000 người Đông Đức đã tận dụng tuyến đường này để sang phương Tây. Dòng người di cư gây sức ép lớn đối với chính quyền Đông Đức.
Tháng 10/1989, Hungary chính thức chấm dứt chế độ cộng sản. Tháng 3/1990, nước này đổi tên từ Cộng hòa Nhân dân Hungary thành Cộng hòa Hungary. Năm 1991, quân đội Liên Xô chấm dứt sự hiện diện tại Hungary.
Đông Đức rơi vào khủng hoảng
Cộng hòa Dân chủ Đức (DDR), thường gọi là Đông Đức, được thành lập năm 1949 trên vùng lãnh thổ do Liên Xô kiểm soát sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Trong khi đó, Tây Berlin nằm ngoài quyền quản lý của Đông Đức, dù bị lãnh thổ do Liên Xô kiểm soát bao quanh.
Đông Đức từng là một trong những nền kinh tế phát triển nhất khối xã hội chủ nghĩa Đông Âu. Tuy nhiên, tình trạng người dân di cư sang phương Tây khiến chính quyền lo ngại mất nguồn nhân lực.
Năm 1961, chính phủ Đông Đức xây dựng Bức tường Berlin nhằm ngăn người dân chạy sang Tây Berlin và Tây Đức. Trong 28 năm, bức tường cùng hệ thống biên giới được canh gác nghiêm ngặt trở thành biểu tượng của sự chia cắt châu Âu.
Trước làn sóng người dân bỏ trốn qua Hungary, chính quyền Đông Đức cấm công dân đến nước này. Biên giới với Tiệp Khắc cũng bị đóng ngày 3/10. Tiệp Khắc khi đó là tuyến đường cuối cùng để nhiều người Đông Đức tìm cách sang phương Tây.
Lãnh đạo Đông Đức Erich Honecker kiên quyết phản đối cải cách. Sau cuộc khủng hoảng chính trị ngày càng nghiêm trọng, ông bị Egon Krenz thay thế. Ngày 1/11/1989, biên giới với Tiệp Khắc được mở lại.
Đêm 9/11/1989 và sự sụp đổ của Bức tường Berlin
Áp lực từ người dân khiến chính quyền Đông Đức phải thay đổi chính sách đi lại. Ngày 9/11/1989, các cửa khẩu giữa Đông Berlin và Tây Berlin được mở. Hàng nghìn người dân lập tức vượt qua biên giới, gặp gỡ người thân và bạn bè sau nhiều năm xa cách.
Nhiều người mang theo búa, đục để phá những mảng bê tông trên bức tường. Những hình ảnh người dân đứng trên tường, cùng nhau ăn mừng và phá bỏ hàng rào chia cắt nhanh chóng lan truyền khắp thế giới.
Sự kiện không chỉ chấm dứt một biểu tượng của Chiến tranh Lạnh. Nó còn mở đường cho quá trình thống nhất nước Đức, hoàn tất ngày 3/10/1990, khi Cộng hòa Dân chủ Đức sáp nhập vào Cộng hòa Liên bang Đức.
Làn sóng cách mạng lan khắp Đông Âu
Sau Đông Đức, các chế độ cộng sản tại nhiều quốc gia Đông Âu lần lượt mất quyền kiểm soát. Tại Tiệp Khắc, Cách mạng Nhung diễn ra trong năm 1989, đưa đất nước chuyển từ chế độ cộng sản sang nền cộng hòa nghị viện.
Ngày 29/12/1989, nhà văn và nhà hoạt động bất đồng chính kiến Václav Havel được bầu làm Tổng thống Tiệp Khắc. Quá trình chuyển giao quyền lực diễn ra tương đối ôn hòa, trái ngược với những cuộc đàn áp đẫm máu trước đó.
Tại Bulgaria, Todor Zhivkov bị Bộ Chính trị cách chức ngày 10/11. Ngày 11/12 cùng năm, đảng cộng sản tuyên bố từ bỏ độc quyền quyền lực. Tháng 6/1990, nước này tổ chức cuộc bầu cử tự do đầu tiên kể từ năm 1931.
Romania trải qua cuộc cách mạng đẫm máu nhất trong làn sóng nổi dậy năm 1989. Nhà lãnh đạo Nicolae Ceaușescu ra lệnh cho lực lượng cảnh sát mật Securitate đàn áp biểu tình.
Ngày 21/12/1989, người dân công khai phản đối ông trong một bài phát biểu tại Bucharest. Ngày hôm sau, quân đội Romania đứng về phía người biểu tình và chống lại lực lượng an ninh. Vợ chồng Ceaușescu bị bắt, xét xử và hành quyết ngày 25/12/1989.
Tại Albania, chính quyền Ramiz Alia bắt đầu nới lỏng kiểm soát trong năm 1990, cho phép người dân ra nước ngoài. Những người cộng sản cũ thất bại trong cuộc bầu cử tháng 3/1992.
Ở Nam Tư, những mâu thuẫn sắc tộc và dân tộc ngày càng sâu sắc cùng làn sóng đòi độc lập. Quốc gia này sau đó tan rã, kéo theo hàng loạt cuộc chiến tranh và xung đột đẫm máu.
Liên Xô tan rã, Chiến tranh Lạnh khép lại
Tháng 5/1990, Estonia, Latvia và Litva tuyên bố độc lập khỏi Liên Xô. Đến tháng 9/1991, Moscow công nhận nền độc lập của ba quốc gia vùng Baltic.
Ngày 1/7/1991, Hiệp ước Warszawa chính thức giải thể. Đây là dấu mốc kết thúc liên minh quân sự do Liên Xô đứng đầu, vốn từng duy trì sự đối trọng với NATO tại châu Âu.
Tháng 12/1991, Liên bang Xô viết chính thức tan rã. Sự kiện này khép lại một giai đoạn đối đầu kéo dài giữa hai khối quyền lực lớn trên thế giới.
Từ cuộc khởi nghĩa tại Hungary năm 1956, Mùa xuân Praha năm 1968 đến phong trào Đoàn kết ở Ba Lan, các cuộc đấu tranh đã từng bước làm suy yếu hệ thống cộng sản Đông Âu. Sự thay đổi chính sách của Gorbachev cùng làn sóng đòi tự do năm 1989 đã đẩy nhanh quá trình tan rã.
Ngày 9/11/1989 vì thế trở thành một trong những cột mốc quan trọng nhất của lịch sử châu Âu hiện đại. Bức tường Berlin sụp đổ trước khi nước Đức thống nhất và Liên Xô chấm dứt tồn tại hai năm sau đó.
Thanh Bình - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
Theo: StarsInsider
