Nga đang gia tăng yêu sách lãnh thổ, yêu cầu Ukraine nhượng lại phần Donbas còn nằm dưới quyền kiểm soát của Kyiv như điều kiện tiên quyết để đạt được lệnh ngừng bắn.
Moscow đồng thời muốn có thêm những nhượng bộ trong thỏa thuận cuối cùng, đặc biệt liên quan đến NATO và cấu trúc an ninh tại châu Âu.
Trong khi Tổng thống Mỹ Donald Trump đề cập đến một thỏa thuận lớn có thể định hình lại an ninh châu Âu, Điện Kremlin được cho là đang chuẩn bị tiếp tục sử dụng sức ép quân sự trong mùa đông. Chiến lược này đặt Ukraine trước nguy cơ hứng chịu thêm các cuộc tấn công nhằm vào hạ tầng thiết yếu, đồng thời làm gia tăng bất đồng giữa Washington và các chính phủ châu Âu về tương lai khu vực.
Donbas trở thành điều kiện then chốt trong yêu sách của Moscow
Yêu cầu Ukraine từ bỏ phần Donbas còn kiểm soát cho thấy Moscow không chỉ tìm kiếm một thỏa thuận ngừng bắn trên chiến trường. Nga muốn biến những yêu sách lãnh thổ thành điều kiện trong tiến trình đàm phán, buộc Kyiv phải chấp nhận những thay đổi trước khi chiến tranh thực sự kết thúc.
Donbas nằm ở miền Đông Ukraine, bao gồm các khu vực thuộc Donetsk và Luhansk. Đây là địa bàn có ý nghĩa chiến lược trong cuộc xung đột, cả về lãnh thổ lẫn vị trí quân sự. Quyền kiểm soát khu vực này từ lâu đã là một trong những vấn đề tranh chấp lớn giữa Moscow và Kyiv.
Yêu cầu nhượng bộ toàn bộ phần lãnh thổ còn lại tại Donbas đặt Ukraine trước lựa chọn đặc biệt khó khăn. Nếu chấp nhận, Kyiv phải từ bỏ những khu vực mà lực lượng nước này vẫn kiểm soát. Nếu bác bỏ, triển vọng đạt được một lệnh ngừng bắn theo điều kiện của Moscow có thể tiếp tục bế tắc.
Đối với Ukraine, vấn đề không đơn thuần là xác định đường ranh giới sau chiến tranh. Việc nhượng lãnh thổ còn có thể tạo ra tiền lệ cho những yêu sách tiếp theo của Nga. Một thỏa thuận dựa trên việc thay đổi biên giới bằng sức ép quân sự cũng đặt ra những câu hỏi về chủ quyền và an ninh lâu dài của quốc gia này.
Nga sử dụng sức ép hạ tầng trong chiến lược đàm phán
Bên cạnh yêu sách lãnh thổ, Điện Kremlin được cho là đang chuẩn bị một chiến dịch gây sức ép mới trong mùa đông. Mục tiêu là tiếp tục tấn công những công trình thiết yếu, khiến Ukraine phải đối mặt với khó khăn ngày càng lớn trong duy trì hoạt động kinh tế và đời sống dân sự.
Các mục tiêu được đề cập bao gồm cầu, cảng, đường sắt, nhà máy điện và những cơ sở thuộc hệ thống năng lượng. Đây đều là những mắt xích quan trọng đối với hoạt động vận tải, hậu cần và cung cấp điện của Ukraine.
Đường sắt giữ vai trò đáng kể trong vận chuyển hàng hóa và duy trì kết nối giữa các khu vực. Cảng biển phục vụ hoạt động thương mại, trong khi cầu và các tuyến giao thông bảo đảm khả năng di chuyển của người dân cũng như lực lượng hậu cần. Các nhà máy điện và công trình năng lượng lại trực tiếp ảnh hưởng đến sinh hoạt và hoạt động sản xuất.
Nếu những cơ sở này tiếp tục trở thành mục tiêu tấn công, Ukraine có thể phải phân bổ thêm nguồn lực để bảo vệ, sửa chữa và khôi phục hạ tầng. Áp lực đối với hệ thống năng lượng trong mùa đông cũng có thể làm trầm trọng thêm những khó khăn trong sinh hoạt của người dân.
Chiến lược được mô tả cho thấy Moscow muốn kết hợp sức ép quân sự với sức ép kinh tế và xã hội. Mục tiêu cuối cùng là khiến Kyiv phải cân nhắc các điều kiện của Nga trong đàm phán. Tuy nhiên, việc tiếp tục phá hủy hạ tầng cũng làm gia tăng chi phí tái thiết và những hệ quả lâu dài đối với Ukraine.
Washington muốn định hình thỏa thuận an ninh mới
Trong khi các yêu sách của Nga tập trung vào lãnh thổ và những thay đổi trong cấu trúc an ninh, Washington đang thúc đẩy một hướng tiếp cận rộng hơn. Jared Kushner, con rể của Tổng thống Donald Trump, tham gia thảo luận với Ukraine, NATO và các đối tác châu Âu về một kiến trúc an ninh mới cho khu vực.
Khái niệm kiến trúc an ninh châu Âu liên quan đến cách các quốc gia phối hợp bảo đảm an ninh, xác định vai trò của NATO và xây dựng những cơ chế ngăn ngừa xung đột. Vì vậy, các cuộc thảo luận này không chỉ tác động đến Ukraine mà còn liên quan trực tiếp đến lợi ích của những thành viên NATO ở châu Âu.
Ông Trump kỳ vọng đạt được một thỏa thuận lớn, có khả năng đáp ứng lợi ích của các bên và định hình lại quan hệ an ninh trong khu vực. Tuy nhiên, mục tiêu này gặp trở ngại khi Nga, Ukraine và các nước châu Âu chưa thống nhất về những điều kiện căn bản.
Điểm khác biệt nằm ở phạm vi đàm phán. Moscow muốn gắn vấn đề lãnh thổ Ukraine với những nhượng bộ rộng hơn về NATO và an ninh châu Âu. Washington lại đang tìm cách xây dựng một khuôn khổ thỏa thuận có phạm vi vượt ra ngoài đường ranh giới trên chiến trường.
Châu Âu lo ngại bị gạt khỏi quyết định an ninh
Các chính phủ châu Âu bày tỏ lo ngại Washington có thể tiến hành đàm phán trực tiếp với Moscow về những vấn đề ảnh hưởng đến an ninh khu vực. Một thỏa thuận được xây dựng mà thiếu sự tham gia của các nước châu Âu có thể tác động đến chủ quyền Ukraine và lợi ích của những thành viên NATO ở sườn phía Đông.
Đối với các quốc gia này, an ninh châu Âu không thể chỉ được quyết định thông qua thỏa thuận giữa Mỹ và Nga. Những thay đổi về vai trò của NATO, phạm vi bảo đảm an ninh hay các cam kết quân sự đều có thể tạo ra hệ quả trực tiếp đối với các nước nằm gần khu vực xung đột.
Một quan chức châu Âu khẳng định sẽ không có các cuộc đàm phán song song về kiến trúc an ninh châu Âu trước khi chiến tranh Nga - Ukraine kết thúc. Quan điểm này thể hiện yêu cầu tách biệt giữa việc chấm dứt chiến sự và những thương lượng rộng hơn về trật tự an ninh khu vực.
Châu Âu cũng muốn bảo đảm rằng các quyết định liên quan đến tương lai của khu vực phải có sự tham gia của chính những quốc gia chịu tác động. Điều này tạo thêm một tầng phức tạp cho tiến trình đàm phán, vốn đã gặp nhiều trở ngại do bất đồng về lãnh thổ và điều kiện ngừng bắn.
Ukraine đối mặt sức ép từ cả chiến trường và ngoại giao
Vị thế của Kyiv trở nên khó khăn khi các yêu cầu nhượng bộ xuất hiện đồng thời trên nhiều phương diện. Nga đòi Ukraine từ bỏ thêm lãnh thổ, trong khi các cuộc thảo luận về tương lai an ninh châu Âu có thể đưa ra những điều kiện vượt xa phạm vi chấm dứt giao tranh.
Ukraine phải cân nhắc giữa yêu cầu bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ và nhu cầu tìm kiếm một giải pháp chấm dứt chiến tranh. Một lệnh ngừng bắn có thể giảm áp lực quân sự trước mắt, nhưng những điều kiện đi kèm sẽ quyết định liệu thỏa thuận có tạo ra nền tảng an ninh lâu dài hay không.
Vấn đề còn nằm ở quyền quyết định. Nếu các cường quốc thỏa thuận về những thay đổi liên quan đến Ukraine mà không bảo đảm sự tham gia thực chất của Kyiv, chủ quyền của nước này có thể trở thành một trong những điểm tranh chấp lớn nhất.
Tranh cãi hiện nay vì thế không chỉ xoay quanh việc Nga muốn kiểm soát bao nhiêu lãnh thổ. Câu hỏi lớn hơn là liệu các cuộc thương lượng chấm dứt chiến tranh có trở thành cơ sở để Moscow yêu cầu tái cấu trúc toàn diện an ninh châu Âu hay không.
Ba lập trường đang tạo nên thế giằng co: ông Trump hướng tới một thỏa thuận rộng, Moscow yêu cầu nhượng bộ về lãnh thổ và an ninh, còn các chính phủ châu Âu đòi được tham gia quyết định những vấn đề liên quan đến khu vực.
Trong khi đó, Ukraine vẫn phải cân nhắc khả năng từ bỏ những vùng đất mà nước này đang kiểm soát.
Những bước tiếp theo của tiến trình ngoại giao sẽ phụ thuộc vào cách các bên giải quyết hai vấn đề cốt lõi: điều kiện lãnh thổ để chấm dứt chiến sự và phạm vi tham gia của các quốc gia châu Âu trong việc xây dựng trật tự an ninh sau xung đột. Hiện chưa có sự thống nhất về hai vấn đề này.
Phạm Hương - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
