Tổng thống Nga Putin đã khẳng định người Nga và người Ukraina là “một dân tộc” trong bài viết dài khoảng 5.000 từ, đăng ngày 12/7. Ông cho rằng hai dân tộc có chung nguồn gốc từ Rus Kiev và quan hệ gắn bó về lịch sử, tín ngưỡng cũng như văn hóa.
Luận điểm này bị nhiều nhà sử học và quan sát viên phản bác vì đánh đồng sự gần gũi văn hóa với sự đồng nhất dân tộc.
Vấn đề không chỉ nằm ở cách diễn giải lịch sử, mà còn ở hệ quả chính trị: nếu một dân tộc bị coi là “một” với dân tộc khác, quyền tự quyết và chủ quyền quốc gia của họ có thể bị đặt dấu hỏi.
Cội nguồn chung không đồng nghĩa với một dân tộc
Trong bài viết “Về sự thống nhất lịch sử của người Nga và người Ukraina”, ông Putin viết rằng người Nga, người Ukraina và người Belarus đều là hậu duệ của Rus Kiev. Ông nhấn mạnh các yếu tố chung như ngôn ngữ cổ, quan hệ kinh tế, triều đại Rurik và đạo Chính Thống.
Sự thật lịch sử là người Nga, người Ukraina và người Belarus đều có liên hệ với Rus Kiev. Tuy nhiên, Rus Kiev là một thực thể chính trị thời trung cổ, tan rã từ thế kỷ 13, và không thể được xem như đường nối trực tiếp, liên tục đến nhà nước Nga hiện đại.
Sau khi Rus Kiev sụp đổ, các vùng đất và cộng đồng Slav phía đông đi theo những quỹ đạo khác nhau. Người Ukraina chịu ảnh hưởng của Đại Công quốc Lithuania, Liên bang Ba Lan-Lithuania và truyền thống Cossack.
Người Nga phát triển quanh Công quốc Moscow, nơi hình thành mô hình nhà nước trung ương tập quyền mạnh.
Quá trình đó tạo ra những khác biệt về ngôn ngữ, ký ức lịch sử và tổ chức chính trị. Việc chỉ nhấn mạnh điểm khởi đầu chung, trong khi bỏ qua hơn tám thế kỷ phát triển riêng biệt, không đủ để kết luận hai dân tộc là một.
Ý chí độc lập của người Ukraina
Người Ukraina có tiếng Ukraina riêng, khác với tiếng Nga dù cả hai cùng thuộc ngữ hệ Slav. Tiếng Ukraina cũng có quan hệ gần với tiếng Belarus và tiếng Ba Lan trên nhiều phương diện.
Ký ức lịch sử của người Ukraina cũng mang dấu ấn riêng. Nạn đói Holodomor giai đoạn 1932-1933, dưới chính sách của Stalin, khiến hàng triệu người Ukraina thiệt mạng. Các chính sách hạn chế tiếng Ukraina trong thời Đế quốc Nga và Xô viết cũng góp phần hình thành ý thức về bản sắc riêng.
Ý chí đó thể hiện rõ trong trưng cầu dân ý ngày 1/12.
Khoảng 92,3% cử tri Ukraina bỏ phiếu ủng hộ Tuyên ngôn độc lập, với đa số ủng hộ ở cả Crimea, Donetsk và Luhansk. Kết quả này tạo nền tảng dân chủ cho nhà nước Ukraina độc lập sau khi Liên Xô tan rã.
Đến năm 2014, phong trào Maidan tiếp tục cho thấy một bộ phận lớn người dân Ukraina lựa chọn hướng gắn kết với châu Âu.
Đây là những mốc cho thấy người Ukraina tự xác định con đường chính trị của mình, thay vì để một bên ngoài định nghĩa.
Từ nhận định lịch sử đến hệ quả chính trị
Luận điệu “một dân tộc” trở nên nhạy cảm khi nó được dùng để suy diễn về biên giới và chủ quyền. Nếu hai dân tộc được coi là một, biên giới giữa họ có thể bị mô tả như đường phân chia tạm thời, thay vì biên giới quốc tế được công nhận.
Ông Putin trong bài viết năm 2021 cũng nêu quan điểm rằng chủ quyền thực sự của Ukraina chỉ có thể tồn tại trong quan hệ đối tác với Nga. Cách lập luận này đặt quyền quyết định tương lai của Ukraina vào quan hệ với Moscow, thay vì xem đó hoàn toàn là quyền của người dân Ukraina.
Lịch sử thế giới đã có nhiều trường hợp chủ nghĩa bành trướng dùng lý lẽ “cùng nguồn gốc” hoặc “cùng dân tộc” để biện minh cho việc xâm phạm lãnh thổ. Dù bối cảnh khác nhau, bản chất của lập luận này là phủ nhận quyền một cộng đồng được tự quyết định thể chế và vận mệnh của mình.
Chiến sự Nga-Ukraina từ năm 2022 cho thấy hậu quả trực tiếp của xung đột này. Các thành phố như Bucha và Mariupol trở thành biểu tượng của thiệt hại nhân mạng và sự tàn phá mà dân thường Ukraina phải gánh chịu.
Bài học đối với Việt Nam
Đối với Việt Nam, cuộc tranh luận này có ý nghĩa ngoài việc đánh giá xung đột Nga-Ukraina.
Lịch sử Việt Nam cho thấy sự giao thoa văn hóa không làm mất đi tư cách một dân tộc độc lập.
Trong hơn 1.000 năm Bắc thuộc, Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu của chữ Hán, Nho giáo và nhiều phong tục Trung Hoa. Tuy nhiên, tiếng Việt thuộc ngữ hệ Nam Á, khác về nguồn gốc với tiếng Hán thuộc ngữ hệ Hán-Tạng.
Văn hóa Việt cổ cũng gắn với nền nông nghiệp lúa nước và trống đồng Đông Sơn.
Quan trọng hơn, người Việt đã liên tục nổi dậy trong thời Bắc thuộc. Các cuộc khởi nghĩa và các nhân vật như Hai Bà Trưng, Ngô Quyền, Trần Hưng Đạo hay Quang Trung thể hiện ý chí bảo vệ độc lập và chủ quyền quốc gia.
Nếu chấp nhận quan điểm rằng sự tương đồng ngôn ngữ, tôn giáo hay lịch sử chung đủ để coi hai dân tộc là một, thì Việt Nam cũng có thể đối mặt với những lập luận tương tự nhằm phủ nhận tính độc lập của mình. Đó là lý do nguyên tắc về quyền tự quyết không chỉ liên quan đến Ukraina.
Phân biệt gần gũi và đồng nhất
Người Nga và người Ukraina có nhiều điểm giao thoa về văn hóa, ngôn ngữ và lịch sử. Việc thừa nhận sự gần gũi đó không mâu thuẫn với việc công nhận họ là hai dân tộc riêng biệt.
Quan hệ giữa các dân tộc cần dựa trên sự tôn trọng chủ quyền và quyền tự quyết. Sự gần gũi văn hóa có thể là nền tảng hợp tác, nhưng không thể trở thành căn cứ để một bên quyết định thể chế, biên giới hay tương lai của bên kia.
Đối với Ukraina, kết quả trưng cầu dân ý năm 1991 vẫn là căn cứ pháp lý và chính trị quan trọng cho độc lập.
Đối với Việt Nam, nguyên tắc mỗi dân tộc có quyền tự quyết định vận mệnh của mình cũng là nền tảng để bảo vệ chủ quyền và bản sắc dân tộc.
Minh Hoa - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
Theo: Kremlin
