Nga đang đưa ra những điều kiện gây tranh cãi để đổi lấy một thỏa thuận hòa bình với Ukraine, đồng thời yêu cầu thay đổi sâu rộng trật tự an ninh tại châu Âu. Kế hoạch được giới chức Nga trình bày với các đại diện châu Âu tại Abu Dhabi, trong khi Donald Trump bị cho là đang tạo điều kiện để Moskva thúc đẩy những yêu sách cứng rắn của mình.
© IMAGO/ZUMA Press Wire/IMAGO/Benjamin Applebaum/Dod
Những đề xuất của Nga không chỉ liên quan đến lãnh thổ Ukraine. Moskva còn muốn hạn chế sự hiện diện quân sự của NATO tại khu vực Baltic, yêu cầu Phần Lan rời liên minh và đưa ra phương án tái cấu trúc Moldova. Nếu được chấp nhận, các điều kiện này sẽ tác động trực tiếp đến cấu trúc an ninh của nhiều quốc gia châu Âu.
Nga muốn Ukraine nhượng toàn bộ Donbas
Yêu cầu lớn nhất của Moskva liên quan đến lãnh thổ. Nga muốn giữ những khu vực đang chiếm đóng và tiếp nhận toàn bộ vùng Donbas ở miền Đông Ukraine. Điều đó đồng nghĩa Kiev phải từ bỏ cả những phần lãnh thổ thuộc tỉnh Donetsk và Luhansk mà quân đội Ukraine vẫn đang kiểm soát.
Donbas có ý nghĩa đặc biệt đối với Ukraine, cả về địa lý, kinh tế lẫn chiến lược quân sự. Khu vực này có nhiều đô thị, cơ sở công nghiệp và hạ tầng quan trọng. Việc từ bỏ toàn bộ vùng Donbas vì thế sẽ tạo ra những hệ quả lâu dài đối với chủ quyền và khả năng phòng thủ của Ukraine.
Đề xuất của Nga cũng đặt ra yêu cầu phi quân sự hóa các cảng biển Odessa và Mykolaiv. Ukraine sẽ không được sử dụng những địa điểm này làm căn cứ hải quân. Hai bên còn phải thỏa thuận về quyền tự do hàng hải trên Biển Đen và Biển Baltic.
Odessa là một trong những cửa ngõ thương mại đường biển quan trọng nhất của Ukraine. Thành phố này giữ vai trò lớn đối với hoạt động xuất nhập khẩu và vận chuyển hàng hóa. Vì vậy, bất kỳ hạn chế quân sự nào tại các cảng biển cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng bảo vệ tuyến hàng hải và lợi ích kinh tế của Kiev.
Moskva muốn NATO rút khỏi khu vực Baltic
Những yêu sách của Nga còn hướng trực tiếp đến NATO. Moskva muốn liên minh quân sự này cam kết không xây dựng hoặc duy trì các căn cứ quân sự tại Estonia, Latvia và Litva. Đây là ba quốc gia thành viên NATO nằm sát Nga và có vị trí chiến lược tại khu vực Baltic.
Không dừng lại ở đó, Nga còn yêu cầu Phần Lan quay trở lại tình trạng trước khi gia nhập NATO. Điều này đồng nghĩa Helsinki phải rời khỏi liên minh quân sự mà nước này chính thức tham gia năm 2023.
Phần Lan có đường biên giới dài khoảng 1.340 km với Nga. Quyết định gia nhập NATO của Helsinki đánh dấu một thay đổi lớn trong chính sách an ninh quốc gia, sau nhiều thập niên duy trì vị thế quân sự không liên kết.
Nếu yêu cầu của Moskva được chấp nhận, cấu trúc phòng thủ của NATO tại Bắc Âu và vùng Baltic sẽ chịu tác động đáng kể. Ba nước Estonia, Latvia và Litva hiện dựa vào cam kết phòng thủ tập thể của liên minh. Phần Lan cũng đóng vai trò quan trọng trong hệ thống an ninh khu vực kể từ khi gia nhập NATO.
Những điều kiện này cho thấy Nga không chỉ tìm cách giải quyết xung đột tại Ukraine. Moskva còn muốn hạn chế phạm vi hoạt động quân sự của NATO tại những khu vực mà Nga coi là có ý nghĩa chiến lược.
Bất chấp các cuộc đàm phán, Putin vẫn tiếp tục ném bom: Những yêu cầu của Nga vượt xa phạm vi Ukraine. Ảnh: Andrii Marienko/AP/dpa
Ukraine được gia nhập EU nhưng phải từ bỏ NATO
Đối với tương lai chính trị của Ukraine, Nga đề xuất Kiev duy trì vị thế trung lập và không tham gia bất kỳ liên minh quân sự nào. Tuy nhiên, Moskva vẫn để ngỏ khả năng Ukraine gia nhập Liên minh châu Âu (EU).
Đây là sự phân biệt rõ ràng giữa hội nhập kinh tế, chính trị với phương Tây và liên kết quân sự. Ukraine có thể tiến gần hơn đến EU, nhưng không được phép tham gia NATO hoặc tiếp nhận các cơ sở quân sự của liên minh này.
Đối với Kiev, vấn đề không chỉ nằm ở lựa chọn liên minh. Quyền tự quyết định chính sách đối ngoại và an ninh là một phần quan trọng trong chủ quyền quốc gia. Vì vậy, yêu cầu trung lập do Nga đưa ra có thể trở thành một trong những điểm bất đồng lớn nhất trong bất kỳ cuộc đàm phán nào.
Nga muốn thay đổi cấu trúc chính trị Moldova
Moldova cũng xuất hiện trong kế hoạch của Moskva. Nga đề xuất chuyển quốc gia này thành một nước cộng hòa liên bang, gồm phần lãnh thổ Moldova hiện nay, vùng ly khai Transnistria và khu vực tự trị Gagauzia.
Transnistria nằm ở phía Đông Moldova và đã hoạt động trên thực tế như một vùng ly khai trong nhiều thập niên. Khu vực này có sự hiện diện quân sự của Nga. Trong khi đó, Gagauzia là vùng tự trị ở miền Nam Moldova, có những đặc điểm chính trị và văn hóa riêng.
Theo phương án Nga đề xuất, nếu Moldova gia nhập EU, Transnistria và Gagauzia sẽ có quyền tổ chức trưng cầu dân ý về độc lập. Điều kiện này có thể làm phức tạp thêm con đường hội nhập châu Âu của Chisinau, đồng thời tạo ra những tranh chấp mới về toàn vẹn lãnh thổ.
Moldova đang phải cân bằng giữa mục tiêu hội nhập EU và những thách thức an ninh liên quan đến các khu vực ly khai. Một mô hình liên bang theo đề xuất của Nga có thể làm thay đổi đáng kể tương quan quyền lực bên trong quốc gia này.
Đề nghị rút vũ khí hạt nhân khỏi Belarus
Để đổi lấy những nhượng bộ nói trên, phía Nga đưa ra một số cam kết liên quan đến vũ khí. Moskva cho biết sẵn sàng rút vũ khí hạt nhân khỏi Belarus và không triển khai tên lửa tầm trung tại quốc gia này.
Belarus là đồng minh thân cận của Nga và có vị trí chiến lược ở sườn phía Đông của NATO. Việc Nga đưa vũ khí hạt nhân đến Belarus từng làm gia tăng quan ngại về an ninh tại châu Âu, đặc biệt đối với các quốc gia láng giềng.
Tuy nhiên, đề xuất của Nga có một điểm đáng lưu ý. Những điều kiện được công bố không đề cập cam kết tương tự đối với vùng Kaliningrad, vùng lãnh thổ tách biệt của Nga nằm giữa Ba Lan và Litva.
Kaliningrad có vị trí quân sự quan trọng tại khu vực Baltic. Việc không đưa khu vực này vào cam kết hạn chế triển khai vũ khí cho thấy đề xuất của Moskva chưa bao gồm những nhượng bộ đồng đều trên toàn bộ các hướng chiến lược của Nga.
Châu Âu chia rẽ, Nga có thêm lợi thế ngoại giao
Những đề xuất trên xuất hiện khi các nước châu Âu vẫn chưa đạt được sự thống nhất trong nhiều vấn đề liên quan đến Ukraine. Bất đồng tồn tại cả trong chính sách hỗ trợ tài chính, viện trợ quân sự lẫn cách thức giải quyết cuộc xung đột.
Sự thiếu thống nhất này tạo thêm khoảng trống ngoại giao cho Mỹ và Nga. Tổng thống Donald Trump có thể tận dụng những khác biệt giữa các đồng minh châu Âu trong quá trình thúc đẩy các cuộc đàm phán. Trong khi đó, Điện Kremlin có cơ hội đưa những yêu cầu rộng hơn vào chương trình nghị sự quốc tế.
Nhà khoa học chính trị Thomas Jäger nhận định Nga đã thành công trong việc kéo Mỹ vào cuộc thảo luận về tái thiết lập trật tự an ninh châu Âu. Đây được xem là một thành quả ngoại giao của Moskva, bởi phạm vi thảo luận đã vượt khỏi vấn đề chấm dứt chiến sự tại Ukraine.
Điểm đáng chú ý là Nga tiếp tục đưa ra các yêu cầu liên quan đến cấu trúc an ninh khu vực trong khi giao tranh vẫn chưa chấm dứt. Những đề xuất về lãnh thổ, NATO, vũ khí hạt nhân và tương lai Moldova cho thấy Moskva muốn một thỏa thuận có phạm vi rộng hơn nhiều so với việc ngừng bắn.
Đối với Ukraine và các nước châu Âu, thách thức hiện nay không chỉ là tìm kiếm một phương án chấm dứt chiến tranh. Các cuộc đàm phán còn phải giải quyết những bất đồng về chủ quyền, quyền lựa chọn liên minh và nguyên tắc bảo đảm an ninh lâu dài. Những yêu sách của Nga tại Abu Dhabi cho thấy các vấn đề này đang trở thành trọng tâm của cuộc tranh luận về tương lai châu Âu.
Phạm Hương - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
Theo: BILD, AP và dpa
