Tuyên bố được cho là của Ngoại trưởng Mỹ Rubio về cuộc chiến tại Ukraine đang làm dấy lên lo ngại về cách Washington nhìn nhận cuộc xung đột và khả năng Kiev phải nhượng bộ lãnh thổ để đạt được thỏa thuận ngừng bắn.
Theo thông tin được nêu, Rubio cho rằng việc gọi đây là cuộc chiến Ukraine lâu nay là không chính xác, bởi vấn đề thực chất chỉ liên quan đến tranh chấp lãnh thổ tại Donbas, miền đông Ukraine.
Cách diễn đạt này không đơn thuần là sự thay đổi trong cách gọi tên một cuộc chiến.
Nếu được sử dụng như cơ sở cho các cuộc thương lượng, việc thu hẹp bản chất xung đột thành tranh chấp lãnh thổ có thể tác động đến cách công chúng nhìn nhận trách nhiệm của các bên, cũng như những điều kiện mà Ukraine phải chấp nhận để chấm dứt giao tranh.
Tuyên bố về Donbas gây tranh cãi
Điểm gây tranh cãi nằm ở sự khác biệt giữa việc mô tả cuộc chiến như một cuộc xung đột do Nga phát động với việc coi đây chủ yếu là tranh chấp về quyền kiểm soát một vùng đất. Trong cách nhìn thứ nhất, vấn đề cốt lõi là cuộc chiến, chủ quyền quốc gia và việc Nga kiểm soát các khu vực thuộc Ukraine. Trong cách nhìn thứ hai, trọng tâm có thể chuyển sang câu hỏi bên nào được quyền nắm giữ Donbas và đường ranh giới nào có thể được chấp nhận trong một thỏa thuận.
Donbas là khu vực ở miền đông Ukraine, gồm những địa bàn có ý nghĩa chiến lược đối với cả Kiev và Moskva. Quyền kiểm soát khu vực này từ lâu đã gắn với các yêu sách lãnh thổ của Nga và nỗ lực bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine. Vì vậy, cách gọi tên cuộc xung đột có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cách vấn đề được đặt lên bàn đàm phán.
Những người phản đối cách diễn đạt nói trên có thể xem đây là sự đánh tráo trọng tâm của cuộc chiến: thay vì tập trung vào việc Nga sử dụng vũ lực trên lãnh thổ Ukraine, cuộc tranh luận chuyển sang việc phân chia hoặc xác lập quyền sở hữu lãnh thổ. Sự thay đổi đó có nguy cơ khiến yêu cầu Ukraine từ bỏ một phần đất đai được nhìn nhận như một giải pháp thực tế, thay vì một nhượng bộ có cái giá lớn đối với chủ quyền quốc gia.
Sự tương đồng với lập trường của Vladimir Putin
Tuyên bố được gán cho Rubio xuất hiện cùng thời điểm với những phát biểu của Putin về khả năng Ukraine phải chấp nhận các điều kiện lãnh thổ để đạt được thỏa thuận ngừng chiến. Theo thông tin được nêu, Putin cho rằng Donbas là lãnh thổ của Nga và vì thế việc Ukraine trao lại khu vực này không nên được gọi là nhượng bộ.
Hai cách diễn đạt có điểm tương đồng đáng chú ý: cả hai đều đặt vấn đề lãnh thổ vào vị trí trung tâm, nhưng cách lập luận của Putin đi xa hơn khi khẳng định Donbas thuộc về Nga.
Từ góc nhìn của Moskva, việc Ukraine chấp nhận rời khỏi khu vực này có thể được trình bày như sự công nhận một thực tế lãnh thổ, thay vì hành động từ bỏ phần đất mà Kiev coi là của mình.
Tuy nhiên, sự tương đồng trong cách diễn đạt không tự động chứng minh rằng Washington đã chấp nhận yêu sách của Nga hoặc hai bên có một thỏa thuận chung về Donbas. Để xác định chính xác ý nghĩa chính trị của tuyên bố, cần có đầy đủ phát biểu nguyên văn, bối cảnh đưa ra và những điều kiện cụ thể mà các bên đề xuất. Không thể chỉ dựa vào một cách gọi để kết luận rằng chính sách chính thức của Mỹ đã thay đổi.
Nguy cơ tạo sức ép buộc Ukraine nhượng lãnh thổ
Mối lo lớn hơn nằm ở tác động của ngôn ngữ chính trị đối với dư luận.
Khi một cuộc chiến được mô tả chủ yếu như tranh chấp lãnh thổ, việc Ukraine từ bỏ quyền kiểm soát một khu vực có thể dần được xem là phương án hợp lý để đổi lấy hòa bình. Cách tiếp cận này có thể làm giảm sự chú ý đối với câu hỏi liệu một thỏa thuận như vậy có bảo đảm được chủ quyền và an ninh lâu dài cho Ukraine hay không.
Trong đàm phán chấm dứt chiến tranh, việc xác định đường ranh kiểm soát, quy chế pháp lý của lãnh thổ và các bảo đảm an ninh là những vấn đề khác nhau. Một thỏa thuận ngừng bắn có thể xác lập nơi các lực lượng dừng giao tranh mà không đồng nghĩa với việc công nhận chủ quyền của bên đang kiểm soát vùng đất đó. Ngược lại, việc chính thức công nhận một yêu sách lãnh thổ có thể tạo ra hệ quả pháp lý và chính trị sâu rộng hơn nhiều.
Đối với Ukraine, sự khác biệt này đặc biệt quan trọng. Chấp nhận ngừng bắn không nhất thiết đồng nghĩa với việc từ bỏ yêu sách chủ quyền, trong khi nhượng lãnh thổ có thể ảnh hưởng đến vị thế của đất nước trong các cuộc thương lượng tiếp theo. Bất kỳ thỏa thuận nào cũng cần được xem xét trên cơ sở các điều khoản cụ thể, thay vì chỉ dựa vào những tuyên bố khái quát về việc giải quyết tranh chấp.
Điều gì cần được làm rõ trong các cuộc thương lượng?
Để đánh giá liệu tuyên bố của Rubio có phản ánh một thay đổi thực sự trong chính sách của Mỹ hay không, cần làm rõ Washington đang đề cập đến một lệnh ngừng bắn, một giải pháp chính trị lâu dài hay việc công nhận quyền kiểm soát lãnh thổ. Ba vấn đề này không đồng nhất và có thể dẫn đến những hệ quả rất khác nhau đối với Ukraine.
Cũng cần phân biệt giữa việc thừa nhận thực tế quân sự trên chiến trường với việc chấp nhận lập luận pháp lý của Nga về chủ quyền. Một vùng đất có thể đang nằm dưới sự kiểm soát của một bên mà không vì thế tự động trở thành lãnh thổ hợp pháp của bên đó. Nếu các cuộc đàm phán bỏ qua sự phân biệt này, việc tìm kiếm một thỏa thuận ngừng bắn có thể làm phát sinh tranh cãi sâu sắc hơn về tính công bằng và khả năng duy trì hòa bình.
Cuối cùng, số phận của Donbas không chỉ là câu chuyện về đường biên giới.
Đây còn là vấn đề về chủ quyền, nguyên tắc sử dụng vũ lực và những điều kiện để một thỏa thuận hòa bình có thể đứng vững. Tuyên bố được cho là của Rubio vì thế cần được xem xét thận trọng, với đầy đủ ngữ cảnh và các điều khoản liên quan. Chỉ khi lập trường của các bên được làm rõ, mới có thể đánh giá liệu những đề xuất chấm dứt chiến tranh có mở đường cho hòa bình lâu dài hay đặt Ukraine trước sức ép phải chấp nhận mất lãnh thổ.
Vũ Bình Minh - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
