Cuộc chiến tại Ukraine đang tạo ra một nghịch lý lớn đối với Vladimir Putin: chiến dịch quân sự nhằm củng cố an ninh và vị thế của Nga lại khiến Moscow đối mặt với môi trường chiến lược bất lợi hơn. Thay vì nhanh chóng khuất phục Ukraine và buộc phương Tây phải lùi bước, Điện Kremlin phải đối diện với một cuộc xung đột kéo dài, NATO mở rộng và châu Âu tăng cường năng lực quân sự.
Nếu Kyiv thất thủ chỉ sau vài ngày trong năm 2022, lịch sử có thể đã rẽ sang hướng khác. Putin khi đó có thể xuất hiện như một nhà lãnh đạo sở hữu sức mạnh quân sự vượt trội, đủ khả năng áp đặt ý chí của mình lên một quốc gia láng giềng. Tuy nhiên, thực tế diễn ra hoàn toàn trái ngược. Ukraine đứng vững, chiến tranh kéo dài và những tính toán ban đầu của Moscow liên tục gặp trở ngại.
Thất bại trong tính toán ban đầu tại Ukraine
Khi phát động chiến dịch quân sự toàn diện ngày 24/2/2022, Nga đặt mục tiêu nhanh chóng làm thay đổi cục diện chính trị và quân sự tại Ukraine. Moscow dường như kỳ vọng lực lượng Ukraine sẽ nhanh chóng suy yếu trước ưu thế về quân số, vũ khí và hỏa lực của Nga.
Nhưng Kyiv không thất thủ. Chính quyền Ukraine tiếp tục hoạt động, quân đội duy trì khả năng kháng cự và xã hội không tan rã như những tính toán ban đầu của Điện Kremlin. Sự hỗ trợ quân sự, tài chính và chính trị từ phương Tây cũng giúp Ukraine duy trì khả năng chiến đấu.
Cuộc chiến vì thế chuyển thành một cuộc đối đầu tiêu hao kéo dài. Nga phải liên tục bổ sung nhân lực, vũ khí và trang thiết bị để duy trì các chiến dịch quân sự. Những tổn thất trên chiến trường cùng chi phí quốc phòng ngày càng lớn tạo thêm sức ép đối với nền kinh tế và nguồn lực quốc gia.
Ngay cả khi giành được thêm lãnh thổ, Moscow vẫn phải tính đến chi phí kiểm soát những khu vực chiếm đóng, bảo vệ các tuyến hậu cần và duy trì lực lượng tại tiền tuyến. Một thắng lợi về mặt lãnh thổ không đồng nghĩa với việc đạt được mục tiêu chiến lược ban đầu.
NATO mở rộng, Nga đối mặt với môi trường an ninh mới
Một trong những hệ quả lớn nhất của cuộc chiến là sự thay đổi trong cấu trúc an ninh châu Âu. Trước năm 2022, Nga nhiều lần phản đối khả năng NATO tiếp tục mở rộng về phía Đông. Putin coi sự hiện diện ngày càng lớn của liên minh quân sự này gần biên giới Nga là một nguy cơ đối với an ninh quốc gia.
Thế nhưng, chiến dịch quân sự tại Ukraine lại thúc đẩy hai quốc gia Bắc Âu lâu nay duy trì chính sách không liên kết quân sự phải thay đổi lập trường. Phần Lan chính thức gia nhập NATO ngày 4/4. Thụy Điển trở thành thành viên thứ 32 của liên minh vào ngày 7/3/2024.
Đây là bước chuyển lớn trong chính sách an ninh của khu vực Bắc Âu. Phần Lan có đường biên giới dài với Nga. Việc Helsinki gia nhập NATO khiến đường biên giới trực tiếp giữa Nga và liên minh quân sự này tăng đáng kể.
Thụy Điển cũng mang lại giá trị chiến lược quan trọng. Vị trí địa lý của nước này giúp NATO củng cố khả năng phối hợp phòng thủ tại biển Baltic và khu vực Bắc Âu. Những tuyến đường biển, không phận và cơ sở hạ tầng quân sự trong khu vực vì thế có ý nghĩa lớn hơn đối với kế hoạch phòng thủ chung.
Điều đáng lưu ý là NATO không cần tiến hành một chiến dịch quân sự trực tiếp nhằm vào Nga để tạo ra sức ép chiến lược. Chỉ riêng việc liên minh mở rộng, tăng cường phối hợp và củng cố năng lực phòng thủ cũng đã khiến Moscow phải điều chỉnh cách bố trí lực lượng.
Châu Âu tăng cường quân sự, Nga phải phân bổ thêm nguồn lực
Cuộc chiến Ukraine đồng thời thúc đẩy nhiều nước châu Âu xem xét lại chính sách quốc phòng. Trong nhiều năm, một số quốc gia duy trì ngân sách quân sự tương đối hạn chế và phụ thuộc đáng kể vào năng lực bảo vệ của Mỹ.
Sau năm 2022, ưu tiên này thay đổi. Các chính phủ châu Âu tăng chi tiêu quốc phòng, bổ sung trang thiết bị, mở rộng năng lực sản xuất vũ khí và xem xét lại khả năng sẵn sàng chiến đấu. Đức cũng thay đổi đáng kể cách tiếp cận đối với chính sách an ninh và quốc phòng.
Những thay đổi này không chỉ liên quan đến Ukraine. Chúng còn phản ánh nhận thức mới tại châu Âu về nguy cơ xung đột quân sự kéo dài và khả năng Nga tiếp tục gây sức ép đối với các nước láng giềng.
Đối với Moscow, một châu Âu có năng lực quân sự mạnh hơn đồng nghĩa với môi trường chiến lược khó khăn hơn. Nga phải duy trì lực lượng đáng kể tại Ukraine, đồng thời không thể bỏ qua các khu vực biên giới phía Tây và phía Bắc.
Nguồn lực dành cho chiến tranh cũng tạo ra những lựa chọn khó khăn trong nước. Chi tiêu quân sự có thể hỗ trợ một số ngành công nghiệp, nhưng đồng thời làm gia tăng áp lực lên ngân sách. Nhân lực, công nghệ và nguồn vốn dành cho quốc phòng không thể được sử dụng đồng thời cho mọi lĩnh vực kinh tế và xã hội.
Tham vọng quân sự có thể trở thành gánh nặng của Điện Kremlin
Putin từng trình bày chiến dịch quân sự tại Ukraine như một biện pháp nhằm bảo vệ lợi ích và an ninh lâu dài của Nga. Tuy nhiên, kết quả sau nhiều năm chiến tranh đặt ra câu hỏi về hiệu quả của chiến lược này.
Một quốc gia có thể giành thêm lãnh thổ nhưng vẫn suy yếu về vị thế quốc tế. Khả năng kiểm soát một khu vực không tự động tạo ra sự ổn định chính trị, tăng trưởng kinh tế hay môi trường an ninh thuận lợi.
Nga còn phải đối mặt với những hệ quả lâu dài từ quan hệ căng thẳng với phương Tây. Các biện pháp trừng phạt, hạn chế thương mại và kiểm soát công nghệ khiến nhiều lĩnh vực kinh tế gặp khó khăn. Moscow cũng phải tìm kiếm những đối tác và tuyến thương mại thay thế để duy trì hoạt động kinh tế.
Những hệ quả này không đồng nghĩa Nga đã mất khả năng duy trì sức mạnh quân sự. Nước này vẫn sở hữu kho vũ khí hạt nhân lớn, nguồn tài nguyên đáng kể và năng lực công nghiệp quốc phòng. Tuy nhiên, duy trì sức mạnh không giống với việc đạt được một vị thế chiến lược tốt hơn trước chiến tranh.
Bài học lịch sử và giới hạn của quyền lực cá nhân
Lịch sử châu Âu từng chứng kiến một nhà lãnh đạo sử dụng sức mạnh quân sự để mở rộng ảnh hưởng, nhưng cuối cùng lại đẩy đất nước vào thảm họa. Adolf Hitler từng được hưởng lợi từ những chiến thắng chớp nhoáng trong giai đoạn đầu Thế chiến II. Những thắng lợi đó tạo ra ảo tưởng rằng Đức có thể tiếp tục mở rộng quyền lực mà không phải trả giá tương xứng.
Nhưng tham vọng chiến tranh vượt quá khả năng chịu đựng của quốc gia đã góp phần dẫn đến sự sụp đổ của Đức Quốc xã. Sự so sánh này không có nghĩa hai chế độ hay hai cuộc chiến hoàn toàn giống nhau. Tuy nhiên, nó cho thấy nguy cơ khi một nhà lãnh đạo đánh giá quá cao sức mạnh của mình và đánh giá thấp khả năng chống trả của đối thủ.
Đối với Putin, vấn đề không chỉ nằm ở việc Nga có thể kiểm soát thêm bao nhiêu lãnh thổ tại Ukraine. Câu hỏi lớn hơn là cái giá mà đất nước phải trả để duy trì cuộc chiến, cũng như những thay đổi bất lợi trong quan hệ giữa Nga với châu Âu và các nước láng giềng.
Nếu mục tiêu ban đầu là ngăn NATO tiến gần biên giới Nga, kết quả hiện nay cho thấy một nghịch lý rõ rệt: liên minh này đã mở rộng với sự tham gia của Phần Lan và Thụy Điển. Châu Âu cũng đang tăng cường năng lực phòng thủ, trong khi Nga tiếp tục phải dành nguồn lực lớn cho cuộc chiến chưa có hồi kết.
Putin có thể tiếp tục theo đuổi mục tiêu quân sự tại Ukraine, nhưng mỗi bước tiến đều đi kèm những chi phí kinh tế, chính trị và an ninh. Nguy cơ lớn nhất đối với Nga vì thế không chỉ đến từ các đối thủ bên ngoài, mà còn từ chính những quyết định chiến lược của giới lãnh đạo nước này.
Thanh Mai - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
