Từ những người lính gốc Việt tham gia chiến đấu đến các gia đình kiên quyết trở về quê hương sau thời gian sơ tán, cộng đồng người Việt tại Ukraine đang cùng người dân nước này đối mặt với cuộc xung đột kéo dài. Chiến tranh không chỉ làm thay đổi cuộc sống của hàng chục nghìn người Việt mà còn gắn kết họ chặt chẽ hơn với xã hội Ukraine, nơi nhiều thế hệ đã sinh sống và trưởng thành.
Khi Nga mở cuộc xâm lược toàn diện Ukraine cách đây hai năm, Tung Nguyễn đưa cha mẹ từ thành phố Chernihiv đến biên giới Ba Lan để tránh chiến sự. Sau đó, anh trở lại Kyiv, tham gia hoạt động tình nguyện và vận chuyển thực phẩm, thuốc men đến Chernihiv đang bị quân Nga bao vây.
Không lâu sau, Nguyễn quyết định gia nhập quân đội Ukraine. Lựa chọn của anh phản ánh sự gắn bó của một bộ phận người Việt với đất nước đã trở thành quê hương qua nhiều thế hệ.
Cộng đồng người Việt tại Ukraine vốn là một nhóm thiểu số có quy mô đáng kể nhưng ít xuất hiện trước công chúng. Chiến tranh khiến một số người phải rời đi, trong khi nhiều người khác, đặc biệt là thế hệ trẻ sinh ra và lớn lên tại Ukraine, tiếp tục ở lại. Họ tham gia bảo vệ đất nước, duy trì hoạt động kinh doanh và hỗ trợ lẫn nhau giữa những đợt tấn công liên tiếp.
Từ người nhập cư trở thành công dân Ukraine
Nguyễn từng được ông bà nội nuôi dưỡng tại Hà Nội. Năm 18 tuổi, anh chuyển đến Chernihiv cùng cha mẹ. Sau đó, anh học tập tại Kyiv, học tiếng Nga và bắt đầu làm huấn luyện viên thể hình.
Năm 2019, Nguyễn giành chức vô địch thể hình toàn Ukraine. Anh được cấp quốc tịch Ukraine để có thể đại diện đất nước tham gia các giải đấu quốc tế. Từ một người trẻ chuyển đến sinh sống cùng gia đình, anh dần xây dựng sự nghiệp và cuộc sống lâu dài tại đây.
Nguyễn kết hôn với một phụ nữ Ukraine và coi đất nước này là quê hương duy nhất của mình. Trong cuộc phỏng vấn qua Skype từ một căn cứ quân sự, anh nhấn mạnh Ukraine đã mang đến cho mình cơ hội học tập, làm việc và xây dựng gia đình. Vì vậy, khi chiến tranh bùng nổ, anh không muốn đứng ngoài cuộc.
Quyết định nhập ngũ khiến Nguyễn phải đối mặt trực tiếp với những nguy hiểm trên chiến trường. Tháng 5 năm trước, trong cuộc rút lui của lực lượng Ukraine khỏi Bakhmut, anh bị thương khi tìm cách cứu những đồng đội bị thương gần tiền tuyến vào ban đêm.
Pháo kích khiến Nguyễn bị thương và xuất huyết nội nghiêm trọng. Anh phải nằm viện một tháng trước khi trở lại đơn vị. Tháng 12 cùng năm, anh tiếp tục bị thương và cần thêm hai tháng để hồi phục. Sau cả hai lần điều trị, Nguyễn đều quay lại chiến trường.
Những lần bị thương cũng giúp anh nhận ra mức độ gắn kết của cộng đồng người Việt tại Ukraine. Nguyễn cho biết trước chiến tranh, anh không quen biết nhiều người Việt. Tuy nhiên, sau khi anh nhập viện, nhiều thành viên trong cộng đồng chủ động liên lạc, gửi lời động viên và mang thức ăn đến bệnh viện.
Ít nhất một quân nhân Ukraine gốc Việt đã thiệt mạng trong cuộc chiến. Những mất mát này cho thấy cộng đồng người Việt không đứng ngoài những tổn thất mà xã hội Ukraine phải gánh chịu. Họ cũng có người thân tham gia quân đội, chịu thương tích và đối mặt với nguy cơ tử vong như những công dân khác.
Nguyễn cho biết sự hỗ trợ từ đồng hương có ý nghĩa thiết thực trong quá trình anh điều trị và phục hồi. Những tin nhắn, sự thăm hỏi và những bữa ăn mang đến bệnh viện giúp anh duy trì liên hệ với cộng đồng. Mối quan hệ giữa những người Việt vốn ít giao lưu trước đó trở nên gần gũi hơn trong hoàn cảnh chiến tranh.
Hành trình hình thành cộng đồng người Việt tại Ukraine
Người Việt bắt đầu đến Liên Xô từ những năm 1950 để học tập, chủ yếu trong các lĩnh vực kỹ thuật. Một bộ phận sinh viên sau đó ở lại các nước thuộc Liên Xô cũ, lập gia đình và xây dựng cuộc sống mới.
Ukraine cũng trở thành điểm đến của nhiều người Việt trong giai đoạn này. Một số chính trị gia Việt Nam từng theo học tại các trường đại học Ukraine. Phạm Nhật Vượng, hiện là người giàu nhất Việt Nam, cũng từng sinh sống tại thành phố Kharkiv vào đầu những năm 1990.
Tại Kharkiv, ông Phạm Nhật Vượng kiếm được những khoản tiền đầu tiên thông qua hoạt động kinh doanh và thành lập thương hiệu mì ăn liền Mivina. Sản phẩm nhanh chóng phổ biến tại Ukraine trong những năm hậu cộng sản đầy khó khăn, khi người dân cần những mặt hàng thực phẩm tiện lợi và có giá phù hợp.
Sang thập niên 1990, một làn sóng người Việt khác đến Ukraine và Nga để kinh doanh nhỏ lẻ. Cha mẹ Nguyễn thuộc thế hệ này. Họ định cư tại Chernihiv vào đầu những năm 1990, xây dựng cuộc sống và nuôi dạy con cái tại thành phố.
Serhiy Chervanchuk, Giám đốc điều hành Hiệp hội Ukraine - Việt Nam tại Kyiv, ước tính cộng đồng người Việt tại Ukraine có khoảng 100.000 người trước khi Nga mở cuộc xâm lược toàn diện. Đây là một trong những cộng đồng người nước ngoài có quy mô đáng kể tại nước này.
Kharkiv và những người Việt quyết định trở về
Kharkiv là nơi tập trung một trong những cộng đồng người Việt lớn nhất Ukraine. Trước chiến tranh, nhiều thương nhân Việt Nam hoạt động tại chợ Barabashovo, khu thương mại rộng lớn ở phía đông thành phố. Đây từng là một trong những khu chợ lớn nhất châu Âu.
Khu chợ còn có một ngôi chùa Phật giáo phục vụ nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng. Tuy nhiên, các nhà sư đã rời đi sau khi chiến tranh bùng nổ. Barabashovo cũng nhiều lần trở thành mục tiêu pháo kích, khiến hoạt động kinh doanh suy giảm nghiêm trọng.
Nhiều thương nhân Việt Nam từng sơ tán khỏi Ukraine trong những ngày đầu xung đột. Sau đó, một số người quyết định quay trở lại Kharkiv để tiếp tục kinh doanh. Dù lượng khách hàng giảm mạnh, họ vẫn coi thành phố là nơi gắn bó lâu dài.
Một thương nhân tên Dima cho biết hoạt động buôn bán hiện nay khó khăn hơn nhiều so với trước chiến tranh. Tuy nhiên, ông không có ý định rời Ukraine thêm lần nữa vì đây là nhà của mình. Những người Việt tại khu chợ phần lớn sử dụng tên tiếng Ukraine trong giao tiếp hằng ngày, phản ánh quá trình hòa nhập sâu vào đời sống địa phương.
Ở một khu vực khác của Kharkiv, Nguyễn Thị Thanh Nhàn đã sinh sống hơn hai thập kỷ. Bà chuyển đến thành phố, kết hôn với một người đồng hương đang kinh doanh tại chợ và cùng gia đình trải qua nhiều năm buôn bán. Sau đó, họ quyết định chuyển sang lĩnh vực ẩm thực bằng cách mở nhà hàng Việt Nam.
Bà Nhàn chủ yếu sử dụng tiếng Việt, trong khi con trai Trần Minh Đức thông thạo bốn ngôn ngữ: tiếng Việt, tiếng Ukraine, tiếng Nga và tiếng Anh. Sự khác biệt ngôn ngữ giữa hai thế hệ phản ánh quá trình hội nhập của những gia đình Việt đã định cư lâu năm tại Ukraine.
Đức học chuyên ngành điện tử vô tuyến vào ban ngày và làm việc theo ca tại nhà hàng vào buổi tối. Cuộc sống của anh kết hợp giữa giáo dục, công việc gia đình và hoạt động kinh doanh. Đây cũng là hình ảnh phổ biến ở thế hệ trẻ người Việt sinh trưởng tại Ukraine, khi họ vừa duy trì bản sắc gia đình vừa hòa nhập với xã hội sở tại.
Trở về sau thời gian sơ tán tại Đức
Chiến tranh Ukraine gợi lại những ký ức đau thương trong lịch sử gia đình bà Nhàn. Bà cho biết bà của mình từng bị bắn trong chiến tranh Việt Nam. Những hậu quả của cuộc xung đột tại quê hương cũ vẫn hiện diện trong ký ức gia đình và quá trình giáo dục của bà.
Khói đen bốc lên trời từ chợ Barabashovo sau khi bị trúng pháo kích của giặc Nga vào tháng 3 năm 2022. Ảnh: Sergey Bobok/AFP/Getty Images
Khói đen bốc lên từ chợ Barabashovo sau trận pháo kích vào tháng 3. Thành phố Kharkiv khi đó nằm gần tuyến đầu, phải đối mặt với những cuộc tấn công liên tiếp và làn sóng sơ tán dân thường.
Đối với gia đình bà Nhàn, việc phải đối mặt với chiến tranh lần nữa là cú sốc lớn. Khi tình hình an ninh tại Kharkiv trở nên nguy hiểm trong những tháng đầu xung đột, gia đình quyết định chuyển đến Đức. Thông qua các mối quan hệ, họ tìm được việc làm tại một nhà hàng Việt Nam ở Cologne.
Những đứa trẻ nhỏ hơn trong gia đình bắt đầu đi học tại Đức. Tuy nhiên, sau vài tháng, các thành viên nhận thấy họ khó thích nghi với cuộc sống xa Kharkiv. Nỗi nhớ nhà khiến gia đình quyết định trở về Ukraine, bất chấp những rủi ro an ninh vẫn tồn tại.
Gia đình mở cửa trở lại nhà hàng vào tháng 6/2022, thời điểm Kharkiv vẫn vắng vẻ sau những đợt giao tranh dữ dội. Những khách hàng đầu tiên chủ yếu là cảnh sát và binh sĩ. Hoạt động kinh doanh sau đó dần phục hồi khi người dân quay lại thành phố.
Nhà hàng hiện phục vụ những bữa tối gia đình và các cuộc gặp gỡ của thực khách. Ngay cả khi các cuộc tấn công bằng tên lửa nhằm vào Kharkiv gia tăng trở lại, gia đình bà Nhàn vẫn không có kế hoạch sơ tán thêm lần nữa. Họ tiếp tục duy trì công việc và cuộc sống tại thành phố đã gắn bó hơn hai thập kỷ.
Chiến tranh cũng tạo ra khoảng cách trong quan hệ giữa những gia đình người Việt có người thân ở cả Ukraine và Nga. Cộng đồng người Việt tại Nga vốn đông đảo, trong khi nhiều gia đình ở Ukraine có họ hàng sinh sống tại nước láng giềng.
Trần Minh Đức cho biết một người anh họ ở Nga từng gọi điện hỏi thăm gia đình sau khi chiến tranh bắt đầu. Tuy nhiên, hai bên tránh thảo luận về tình hình chính trị và những bất đồng liên quan đến cuộc xung đột. Họ chủ yếu duy trì liên lạc để hỏi thăm tình hình của nhau.
Đối với cộng đồng người Việt tại Ukraine, chiến tranh đã làm thay đổi sâu sắc đời sống của nhiều thế hệ. Một số người tham gia quân đội, những người khác duy trì hoạt động kinh doanh hoặc trở về sau khi sơ tán. Tại Chernihiv, Kyiv và Kharkiv, họ tiếp tục gắn bó với đất nước đã trở thành quê hương của mình.
Phạm Hương - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC biên dịch
Theo The Guardian
