Khoản tiền môi giới trung bình khoảng 12.000 euro mà nhiều học viên Việt Nam phải trả để sang Đức học nghề đang trở thành vấn đề đáng quan tâm sau một phóng sự điều tra của đài truyền hình ZDF. Những phản ánh về nợ nần, áp lực lao động và nghi vấn lợi dụng visa học nghề cho thấy chương trình tuyển dụng cần được nhìn nhận từ nhiều phía.
Ảnh minh họa - © Báo điện tử tin tức VIỆT ĐỨC
12.000 euro trước khi bắt đầu cuộc sống tại Đức
Đối với nhiều thanh niên Việt Nam, học nghề tại Đức là con đường để có bằng cấp chuyên môn, việc làm và cơ hội xây dựng cuộc sống lâu dài tại châu Âu. Khác với con đường du học đại học tự túc, chương trình đào tạo nghề kép (Ausbildung) cho phép học viên vừa học tại trường nghề, vừa thực hành tại doanh nghiệp và nhận trợ cấp đào tạo.
Tuy nhiên, để tiếp cận cơ hội này, một số người phải bỏ ra khoản tiền lớn ngay tại Việt Nam. Phóng sự điều tra Die Spur của ZDF cho biết nhiều học viên Việt Nam đã trả trung bình khoảng 12.000 euro tiền môi giới để sang Đức học nghề.
Đây là khoản chi phí đáng kể đối với nhiều gia đình Việt Nam. Không ít người phải vay ngân hàng, vay người thân hoặc huy động tiền từ nhiều nguồn để đủ khả năng tham gia chương trình.
Khoản nợ bắt đầu hình thành trước cả khi học viên đặt chân đến Đức. Điều đó khiến những tháng đầu tiên tại một đất nước xa lạ trở nên khó khăn hơn, đặc biệt khi người mới sang chưa thành thạo tiếng Đức và chưa quen với môi trường làm việc.
Trong khi đó, trợ cấp học nghề thường thấp hơn mức lương của người lao động đã qua đào tạo. Học viên còn phải chi trả tiền thuê nhà, ăn uống, đi lại, bảo hiểm và các khoản sinh hoạt thiết yếu.
Áp lực từ công việc và khoản nợ phải trả
Phóng sự của ZDF ghi nhận lời kể của một học viên Việt Nam về những khó khăn trong quá trình sinh sống và làm việc tại Đức. Người này mô tả cảm giác cô đơn, áp lực làm thêm giờ và những yêu cầu từ phía chủ lao động.
Theo lời kể, học viên từng bị thông báo rằng nếu không chấp nhận các yêu cầu thì có thể phải trở về Việt Nam. Tình trạng này khiến người lao động rơi vào thế khó, nhất là khi họ đã vay một khoản tiền lớn để sang Đức.
Đối với người mới nhập cảnh, việc phản ứng trước những vấn đề tại nơi làm việc không phải lúc nào cũng dễ dàng. Rào cản ngôn ngữ, thiếu hiểu biết về luật lao động và sự phụ thuộc vào doanh nghiệp đào tạo có thể làm giảm khả năng tự bảo vệ quyền lợi.
Trong chương trình Ausbildung, doanh nghiệp có trách nhiệm đào tạo thực hành theo nội dung nghề nghiệp đã thỏa thuận. Học viên cũng có quyền được hưởng những điều kiện làm việc phù hợp với quy định pháp luật Đức.
Thời gian làm việc, nghỉ ngơi, trợ cấp đào tạo và nội dung huấn luyện đều phải tuân thủ các quy định liên quan. Doanh nghiệp không thể tùy ý biến học viên thành lao động toàn thời gian để giải quyết nhu cầu nhân sự mà bỏ qua mục tiêu đào tạo.
Đặc biệt, nếu học viên phải làm thêm giờ, cần phân biệt giữa thời gian làm việc hợp pháp và tình trạng bị yêu cầu làm việc vượt quá thỏa thuận. Những trường hợp có dấu hiệu vi phạm cần được xem xét cụ thể, thay vì mặc nhiên coi đó là một phần bình thường của chương trình học nghề.
Nghi vấn lợi dụng visa học nghề để làm việc bất hợp pháp
Một vấn đề khác được Die Spur đề cập là nghi vấn một số người sử dụng visa Ausbildung để nhập cảnh Đức, đăng ký tại trường nghề nhưng sau đó bỏ học và chuyển sang làm việc bất hợp pháp (Schwarzarbeit).
Đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến mục đích cấp thị thực và điều kiện cư trú của người nước ngoài tại Đức. Visa học nghề được cấp cho người có kế hoạch tham gia chương trình đào tạo nghề hợp pháp, không phải để sử dụng như một con đường nhập cảnh rồi chuyển sang làm việc không đúng quy định.
Khi một người bỏ học hoặc không còn thực hiện mục đích cư trú, tình trạng pháp lý của họ có thể bị ảnh hưởng. Cơ quan quản lý người nước ngoài có thể xem xét lại điều kiện lưu trú, tùy thuộc vào hoàn cảnh và quy định áp dụng.
Đối với lao động nước ngoài, làm việc không khai báo có thể dẫn đến nhiều hệ quả. Người lao động có nguy cơ không được bảo đảm đầy đủ quyền lợi, khó chứng minh thời gian làm việc và gặp trở ngại khi xảy ra tranh chấp về tiền lương.
Người sử dụng lao động cũng có thể phải chịu trách nhiệm nếu sử dụng lao động trái phép. Những vi phạm liên quan đến thuế, bảo hiểm xã hội và quy định cư trú có thể dẫn đến các biện pháp xử lý theo pháp luật Đức.
Phóng sự đặt ra vấn đề về những học viên từng được đăng ký tham gia đào tạo nhưng sau đó không tiếp tục xuất hiện tại trường nghề. Việc xác định họ đã chuyển đi đâu, làm công việc gì và tình trạng cư trú ra sao cần có thông tin kiểm chứng từ các bên liên quan.
Trách nhiệm của doanh nghiệp và đơn vị môi giới
Chương trình đào tạo nghề tại Đức được xây dựng nhằm đáp ứng nhu cầu nhân lực của doanh nghiệp, đồng thời giúp người trẻ có cơ hội học một nghề chuyên môn. Tuy nhiên, hiệu quả của chương trình phụ thuộc vào sự minh bạch trong toàn bộ quá trình tuyển chọn, giới thiệu và tiếp nhận học viên.
Đơn vị môi giới giữ vai trò kết nối giữa ứng viên tại Việt Nam với trường nghề và doanh nghiệp tại Đức. Vì vậy, thông tin về chi phí, điều kiện tuyển sinh, mức trợ cấp, thời gian đào tạo và triển vọng việc làm cần được cung cấp rõ ràng trước khi ứng viên ký hợp đồng.
Khoản phí khoảng 12.000 euro cần được làm rõ gồm những dịch vụ nào, được thu bởi đơn vị nào và căn cứ theo hợp đồng nào. Các khoản chi cho học tiếng Đức, dịch thuật, hồ sơ, thủ tục visa và dịch vụ tư vấn cần được phân biệt cụ thể.
Ứng viên cũng cần biết chính xác khoản tiền nào là phí dịch vụ, khoản nào là chi phí thực tế và điều kiện hoàn trả nếu chương trình không diễn ra như cam kết. Nếu thông tin tuyển dụng chỉ tập trung vào mức thu nhập tương lai mà không giải thích đầy đủ chi phí và rủi ro, người tham gia có thể đưa ra quyết định dựa trên kỳ vọng thiếu thực tế.
Doanh nghiệp Đức tiếp nhận học viên cũng có trách nhiệm bảo đảm chương trình đào tạo thực sự diễn ra theo hợp đồng. Trường nghề và các đơn vị liên quan cần phối hợp khi học viên nghỉ học kéo dài, không đến thực tập hoặc có dấu hiệu không còn tham gia chương trình.
Nguy cơ tài chính khi phải vay tiền để đi Ausbildung
Trợ cấp Ausbildung được tính theo từng năm đào tạo và thường tăng dần trong quá trình học. Tuy nhiên, mức nhận thực tế phụ thuộc vào ngành nghề, doanh nghiệp, khu vực và thỏa thuận đào tạo.
Vì vậy, không thể mặc nhiên cho rằng học viên sẽ có đủ tiền để vừa trang trải cuộc sống, vừa trả khoản vay hàng chục nghìn euro. Nếu tiền thuê nhà và chi phí sinh hoạt chiếm phần lớn thu nhập, khả năng tích lũy để trả nợ sẽ rất hạn chế.
Ví dụ, một học viên phải trả tiền thuê phòng, ăn uống, đi lại và bảo hiểm mỗi tháng sẽ còn lại khoản tiền không lớn từ trợ cấp đào tạo. Nếu gia đình còn phải trả lãi vay tại Việt Nam, áp lực tài chính có thể kéo dài trong suốt thời gian học nghề.
Rủi ro tăng lên nếu học viên không hoàn thành chương trình, mất vị trí đào tạo hoặc phải chuyển sang một doanh nghiệp khác. Khi đó, kế hoạch tài chính ban đầu có thể bị phá vỡ, trong khi khoản nợ vẫn phải thanh toán.
Những vấn đề cần được làm rõ
Những trường hợp được ZDF đề cập là các vấn đề và cáo buộc cần được xem xét cụ thể. Không thể từ đó kết luận rằng tất cả học viên Việt Nam đều gặp hoàn cảnh tương tự hoặc mọi công ty môi giới đều có hành vi sai phạm.
Tuy nhiên, mức phí môi giới trung bình khoảng 12.000 euro, những phản ánh về áp lực tại nơi làm việc và nghi vấn sử dụng sai mục đích visa đặt ra yêu cầu minh bạch đối với hoạt động tuyển dụng học nghề xuyên biên giới.
Vấn đề cần được làm rõ không chỉ nằm ở số tiền học viên phải trả. Trách nhiệm của đơn vị môi giới, doanh nghiệp tiếp nhận, trường nghề và các bên liên quan cũng cần được xem xét, đặc biệt trong những trường hợp học viên không tiếp tục đào tạo hoặc bị mất quyền lợi.
Phóng sự điều tra Die Spur của ZDF là điểm khởi đầu cho những câu hỏi về cách thức tổ chức chương trình và việc bảo vệ học viên Việt Nam. Những trường hợp cụ thể cần tiếp tục được xác minh, đồng thời làm rõ trách nhiệm của các bên trong quá trình tuyển dụng và đào tạo.
Nguyễn Thanh Bình - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
Theo: ZDF
