Đề xuất quy hoạch Hồ Gươm tầm nhìn 100 năm vừa được công bố lấy ý kiến đã thu hút sự quan tâm lớn và nhiều ý kiến trái chiều.
Với quy mô nghiên cứu khoảng 65ha, kéo dài từ Hồ Gươm theo trục Tràng Tiền tới Nhà hát Lớn và bờ sông Hồng, đồ án mang dáng dấp một cuộc ‘đại phẫu’ chưa từng có cho trái tim Thủ đô.
Không gian quanh hồ được chuyển đổi thành quảng trường lớn, không gian công cộng mở rộng.
Các trục nhìn mới được mở ra, tăng kết nối đi bộ. Không gian ngầm phát triển và kết nối với giao thông công cộng theo mô hình TOD (phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng).
Nhiều chức năng được xuống không gian ngầm giúp giải phóng mặt đất cho quảng trường, cây xanh và đi bộ. Đây là những chủ trương nhận được sự hoan nghênh của dư luận.
Nhưng câu hỏi lớn hơn về bản sắc và bảo tồn khiến nhiều người lo lắng: nếu đồ án được triển khai như phương án, sẽ còn lại những gì để ta nhận ra đây vẫn là Hồ Gươm?
Như mọi cơ thể đô thị, Hồ Gươm cũng cần tiếp biến và khắc phục bất cập về không gian, giao thông, chức năng. Song với một không gian lịch sử chứa nhiều lớp vật chất và ký ức, chất lượng quy hoạch không chỉ nằm ở những gì nó vẽ ra, mà còn ở những gì nó đủ sáng suốt để giữ lại.
1. Vùng hội tụ của ký ức - di sản - lịch sử
Khi giảng lịch sử kiến trúc, tôi thường nói với sinh viên: chẳng cần đi đâu xa, ra Bờ Hồ là thấy một bảo tàng kiến trúc ngoài trời qua các thời đại. Và tôi cũng làm vậy khi dẫn "tua kiến trúc" cho bạn bè quốc tế.
Chỉ cần đi một vòng quanh hồ, ta đã có thể đọc lịch sử bằng những gì còn hiện diện.
Nơi đây có lớp kiến trúc cổ với đền Bà Kiệu và đền Ngọc Sơn qua nhiều triều đại, cụm đình - chùa Vũ Thạch nhà Lý, tháp Hòa Phong nhà Nguyễn. Lớp Pháp thuộc đầu thế kỷ 20 với Nhà thờ lớn phong cách Gothic, tòa Đốc lý, Kho bạc Đông Dương và Ấu trĩ viện kiểu Tân cổ điển.
Cấu trúc khu phố Pháp cũng rất hài hòa, mà mẫu mực là trục phố Tràng Tiền bắt đầu từ tiệm bách hóa Maison Godard (sau thành Bách Hóa Tổng Hợp) kéo dài tới Nhà Hát Lớn, một trục phố đẹp và sang trọng mang tính biểu tượng của Hà Nội cũ.
Rồi lớp kiến trúc hiện đại hậu chiến: Rạp Khăn Quàng Đỏ (1975), Cung Thiếu nhi (1977), tòa Bưu Điện mới (1976), và công trình mang dấu ấn Xô Viết - XHCN như trụ sở UBND thành phố (1987).
Chúng khác nhau xa về phong cách, tuổi đời, thậm chí có công trình từng bị xem là có phần phản cảm. Nhưng sự tồn tại đồng thời của nhiều lớp ấy là một phần của bản sắc Hồ Gươm, tương tự như điều khu Phố Cổ kế bên có được.
Tôi có những đồng nghiệp quốc tế mê mẩn "bộ sưu tập kiến trúc" quý giá nơi đây, vì đó là các lớp lịch sử chân thực. Kiến trúc Xô Viết hôm nay có thể không vừa mắt, nhưng vẫn là dấu ấn vật chất khiến người ta nhớ về một thời kỳ của xã hội.
Ngược lại, nếu bổ sung gượng ép các công trình hay tượng đài mới với đủ kiểu dáng, chúng không làm giàu thêm lịch sử mà chỉ có thể lấn át vẻ dung dị của Hồ Gươm.
Hồ Gươm không chỉ có các danh thắng cho du khách tham quan chụp hình, mà còn có nhiều góc không gian đầy cá tính cho người Hà Nội tìm đến mỗi ngày:
Nhà thờ Lớn và trà tranh vỉa hè, phố café Hàng Hành, phố nộm Bờ Hồ, phố "kem Tràng Tiền", hay phố sách Đinh Lễ.
Trong số các công trình được đề xuất đập bỏ, bên cạnh những nơi ít người thường xuyên lui tới, lại có cái tên được bao thế hệ người Hà Nội gửi gắm yêu thương:
Cung Thiếu nhi.
Về thiết kế, Cung được giới bảo tồn quốc tế quan tâm như ví dụ tiêu biểu xuất sắc của kiến trúc Hiện đại mang phong cách nhiệt đới, với ngôn ngữ tạo hình tự do và nhân bản.
Đặc sắc không kém là "giá trị xã hội" của quần thể: một bầu trời tuổi thơ và đời sống văn hóa của bao trẻ em, cùng niềm hạnh phúc của những bậc phụ huynh thấy con vui cười mỗi khi đưa đón.
Tôi cũng đến với ngành học kiến trúc từ nền tảng tám năm học vẽ tại đây. Cung Thiếu nhi và các công trình hậu chiến là chứng tích nhân văn của một giai đoạn tái thiết đất nước đầy lý tưởng, phù hợp với cách bảo tồn đương đại coi trọng giá trị liên tưởng và ý nghĩa xã hội.
2. Đa tầng, đa phong cách
Lịch sử đô thị là quá trình liên tục. Nếu chỉ giữ những gì "phù hợp" với một tầng thẩm mỹ và loại bỏ phần còn lại, thành phố có thể trông đồng nhất hơn về thị giác, nhưng nghèo đi về chiều sâu lịch sử và ký ức tập thể.
Từ Paris thời Haussmann đến Bắc Kinh với những hutong (ngõ nhỏ) dẫn vào các tứ hợp viện, nhiều đô thị từng phải phục dựng những gì đã vội vã phá bỏ - bài học rằng thứ hôm nay thấy ‘không đẹp’ có thể ngày mai trở thành ký ức không thể thay thế.
Việc giữ lại các ngôi đền và kiến trúc cổ truyền thống cùng ba công trình Pháp thuộc nhưng hạ giải các công trình hiện đại thời hậu chiến và cuối bao cấp cho thấy việc ưu tiên giữ lại các di tích cổ và sự hài hòa thẩm mỹ với khu phố Pháp, đồng thời phản ánh đánh giá cao của đơn vị tư vấn về giá trị lịch sử của các công trình có tuổi đời lâu nhất.
Nhưng còn một cách tiếp cận khác, coi chính sự đa tầng, đa phong cách qua thời gian là giá trị cần được bảo tồn.
Cách này gần với khuyến nghị UNESCO về Cảnh quan đô thị lịch sử, coi di sản là một hệ thống gồm kiến trúc, không gian, tầm nhìn, đời sống và các lớp trầm tích văn hóa. Dưới góc nhìn ấy, UBND thành phố và Bưu điện vẫn có giá trị đại diện cho kiến trúc thập niên 1970, 1980.
Nhưng xét về chiều cao và khối tích, cả hai đều khá lớn và có phần "lấn át" trong tổng thể không gian Hồ Gươm, đặc biệt là Bưu điện áp sát đường ven hồ, không có khoảng lùi như tòa UBND.
Bài toán giữ hay bỏ vì thế càng khó: làm thế nào để vừa nhìn nhận giá trị lịch sử của những công trình này, vừa giữ được bản sắc nhỏ xinh, dung dị, khiêm nhường vốn có của không gian Hồ Gươm?
Với tòa Bưu điện, đồ án đề xuất "hạ giải" một số bộ phận chưa phù hợp và xây chùa mới gợi lại Chùa Báo Ân - công trình từng bị Pháp phá để xây bưu điện.
Tạm bỏ qua cách dùng từ "hạ giải" còn mơ hồ, vấn đề đáng bàn nằm ở cách tiếp cận.
Trong bảo tồn di sản, tính chân thực là một nguyên tắc quan trọng. Giữ hay cải tạo thích ứng một dấu tích thực khác căn bản với dựng lại một hình ảnh mang dáng dấp cổ.
Dựng lại hình dáng không thể dựng lại tuổi đời, dấu vết vật chất và ký ức đã tích tụ. Tái thiết có kiểm soát có thể được chấp nhận khi dựa trên bằng chứng khoa học và mục tiêu diễn giải rõ ràng, nhưng dễ biến thành lịch sử "dàn dựng" nếu chỉ dừng ở việc gợi nhớ hình thức.
Vì vậy, với chủ trương dựng lại Chùa Báo Ân, nên cân nhắc giữa việc phục dựng toàn bộ ngôi chùa, với việc chỉ tái hiện một dấu hiệu đủ sức gợi nhớ - như cổng tam quan để đăng đối với tháp Báo Thiên - để phần còn lại được xử lý khéo léo theo nhu cầu công năng và tổng thể Hồ Gươm.
Điều đó không có nghĩa Hồ Gươm phải đóng băng.
Vienna, Tokyo hay Boston và nhiều đô thị lâu đời khác vẫn có kiến trúc mới trong lõi lịch sử, nhưng đặt trong quan hệ tinh tế với cấu trúc đô thị, đường chân trời và những giá trị đã tích tụ.
Mọi thay đổi phải được quy hoạch và quản lý có trách nhiệm, không phải dễ dàng xóa bỏ.
Vấn đề không phải có xây mới hay không, mà cần một tiền đề phương pháp luận: bản đồ di sản đa tầng.
Mỗi công trình, nhóm công trình phải được đánh giá về giá trị kiến trúc, lịch sử, xã hội, cảnh quan và ký ức, bằng các công cụ như đánh giá tác động di sản.
Từ đó xác định ba nhóm: công trình cần giữ, công trình có thể cải tạo thích ứng và công trình có thể thay thế để lấy lại không gian mở, cây xanh hay chức năng công cộng. Đó cũng là cách bảo vệ "di sản sống" - những nơi cộng đồng vẫn đang tiếp tục viết câu chuyện của mình. Và cộng đồng, những người sử dụng không gian hàng ngày, có được lắng nghe đủ không?
Thành phố đã đi qua chiều dài lịch sử hơn ngàn năm thì lại càng cần thận trọng và tránh vội vã. Tầm nhìn "trăm năm" rất quan trọng. Đừng thiết kế tương lai thay cho thế hệ tương lai.
Quy hoạch thế kỷ nên xác lập những nguyên lý quy hoạch - thiết kế, một khung phát triển mở và có khả năng thích ứng theo thời gian, cùng các ‘đường ranh giới đỏ’ về sinh thái, văn hóa và không gian. Còn hình hài cụ thể nên để ngỏ cho các thế hệ sau.
Những nét lớn như giải tỏa mở quảng trường tới đâu, mở những trục tầm nhìn nào, phát triển không gian ngầm và kết nối TOD ra sao có thể xác định từ hôm nay.
Nhưng các giới hạn đỏ phải đủ rõ và có cơ chế thực thi đủ mạnh: mặt nước và hệ sinh thái hồ, mạng lưới không gian công cộng và đi bộ, mối liên kết với phố cổ và khu phố Pháp, các hành lang tầm nhìn, giới hạn chiều cao - khối tích, cùng nguyên tắc đưa kiến trúc mới vào khu vực lịch sử.
Ngược lại, những thứ quá cụ thể như Khải Hoàn Môn đang gây tranh cãi, hình hài quảng trường, trụ sở mới, bảo tàng hay tháp tài chính có thể để dành cho các cuộc thi quy hoạch - thiết kế trong tương lai. Khi đó, thế hệ sau sẽ quyết định hình hài phù hợp với thời đại của họ, nhưng vẫn nằm trong một khung nguyên tắc đủ chặt để không làm đứt gãy cấu trúc và bản sắc Hồ Gươm. Đó mới là cách quy hoạch cho 100 năm mà không cố vẽ sẵn 100 năm.
Với một địa điểm trọng yếu như Hồ Gươm, cần hỏi về chính quy trình: đồ án đã đi đúng hướng đầu bài, đủ thời gian nghiên cứu, không gian phản biện và phương án so sánh hay chưa? Chất lượng quy trình quyết định không nhỏ chất lượng đồ án.
Hồ Gươm rồi sẽ thay đổi, công trình mới rồi cũng sẽ cũ. Nhưng nhiều thập niên nữa, khi sáng sáng người già tập dưỡng sinh, tối tối các bà các cô tập aerobic, nam thanh nữ tú và du khách tìm những khung hình đẹp bên hồ, họ còn được nhìn thấy những lớp lịch sử làm nên bản sắc nơi này?
Một thành phố văn hiến không nên xóa trang cũ để viết trang mới. Nó cần viết tiếp lên đó.
Làm Hồ Gươm hiện đại lên không khó. Cái khó là viết trang mới thế nào để người đọc vẫn lần giở được từng trang, cảm nhận dòng chảy của một thủ đô ngàn năm, và để thế hệ sau vẫn nhận ra Hồ Gươm của cha ông mình.
Tô Kiên
Tia Sáng, 9/9/2026
