Hội đồng Liên minh châu Âu (EU) ngày 1/10/2026 chính thức thông qua quy định chung mới về hồi hương đối với công dân ngoài EU không còn quyền lưu trú hợp pháp. Quy định cho phép sử dụng mẫu lệnh hồi hương chung trên toàn EU và thành lập các trung tâm tiếp nhận tại quốc gia ngoài khối, đồng thời đặt ra nghĩa vụ hợp tác và những điều kiện bảo vệ quyền con người.
Đây là bước tiếp theo sau thỏa thuận chính trị giữa Hội đồng EU và Nghị viện châu Âu hồi tháng 6. Hệ thống mới nhằm giúp các nước thành viên phối hợp chặt chẽ hơn trong việc thực hiện quyết định buộc người không còn quyền cư trú rời khỏi lãnh thổ EU.
Ảnh minh họa - © Báo điện tử tin tức VIỆT ĐỨC
Lệnh hồi hương châu Âu dùng để làm gì?
Quy định mới đưa ra mẫu lệnh hồi hương châu Âu (European Return Order). Các nước thành viên sẽ sử dụng mẫu này để ghi lại những thông tin cốt lõi trong quyết định yêu cầu một người rời khỏi lãnh thổ.
Mục tiêu là giúp cơ quan chức năng tại một nước thành viên nhận biết quyết định hồi hương do một nước EU khác ban hành. Nhờ đó, thông tin liên quan đến từng trường hợp có thể được trao đổi theo một khuôn mẫu thống nhất hơn.
Tuy nhiên, các nước hiện chưa bắt buộc phải công nhận lẫn nhau mọi quyết định hồi hương. Cơ chế công nhận vẫn mang tính tự nguyện, nên mẫu lệnh chung chưa đồng nghĩa với việc tất cả quyết định của một nước tự động có hiệu lực tại toàn bộ EU.
Ba năm sau khi quy định có hiệu lực, cơ chế này sẽ được đánh giá lại. Ủy ban châu Âu có thể đề xuất chuyển sang công nhận bắt buộc nếu nhận thấy điều đó cần thiết.
Người bị yêu cầu rời EU phải hợp tác
Quy định xác định nghĩa vụ của công dân ngoài EU không còn quyền lưu trú hợp pháp. Những người thuộc diện này phải rời khỏi quốc gia liên quan và hợp tác với cơ quan có thẩm quyền trong quá trình hồi hương.
Nếu không thực hiện nghĩa vụ hợp tác, họ có thể phải chịu các biện pháp theo luật của từng nước thành viên. Những biện pháp được nêu gồm giảm một số khoản trợ cấp, không được hưởng các ưu đãi dành cho người tự nguyện hồi hương, phạt tiền hoặc chịu chế tài hình sự trong những trường hợp pháp luật quốc gia quy định.
Điều này có nghĩa chế tài cụ thể không nhất thiết giống nhau ở mọi nước EU. Cơ quan chức năng phải căn cứ vào quy định áp dụng tại quốc gia liên quan khi xem xét từng trường hợp.
Trung tâm hồi hương có thể đặt ngoài EU
Một điểm mới là các nước thành viên được phép thiết lập trung tâm hồi hương tại quốc gia thứ ba, tức nước nằm ngoài EU. Cơ chế này chỉ dành cho người không còn quyền lưu trú và đã nhận quyết định hồi hương, không áp dụng chung cho mọi người nước ngoài sinh sống trong khối.
Muốn đưa người thuộc diện hồi hương đến một nước thứ ba, quốc gia thành viên phải có thỏa thuận hoặc cơ chế phù hợp với nước tiếp nhận. Đây là cơ sở để tổ chức việc tiếp nhận theo quy định mới.
Nước đối tác phải tôn trọng các tiêu chuẩn nhân quyền quốc tế và những nguyên tắc của luật pháp quốc tế. Đặc biệt, quy định yêu cầu tuân thủ nguyên tắc không đưa một người đến nơi họ có nguy cơ bị ngược đãi hoặc chịu tổn hại thuộc phạm vi được luật pháp bảo vệ.
Trẻ vị thành niên không có người đi kèm được loại khỏi các thỏa thuận hoặc cơ chế về trung tâm hồi hương. Điều khoản này giới hạn phạm vi áp dụng của hình thức hợp tác mới đối với nhóm trẻ em dễ bị tổn thương.
Biện pháp nghiêm ngặt hơn với người bị xem là nguy cơ an ninh
Quy định cũng dành cơ chế riêng cho những người không còn quyền lưu trú và được xác định là gây nguy cơ an ninh. Trong các trường hợp đáp ứng điều kiện pháp lý, nhà chức trách có thể áp dụng biện pháp nghiêm ngặt hơn so với quy trình thông thường.
Các biện pháp được phép xem xét gồm lệnh cấm nhập cảnh không xác định thời hạn và kéo dài thời gian tạm giữ vượt quá 24 tháng. Việc áp dụng phải có căn cứ và tương xứng với mức độ nguy cơ, không phải là biện pháp tự động dành cho tất cả người nhận quyết định hồi hương.
Vì vậy, việc một người không còn quyền cư trú và việc người đó bị đánh giá là nguy cơ an ninh là những vấn đề cần phân biệt. Quy định đặt ra điều kiện riêng đối với trường hợp cần áp dụng biện pháp tăng cường.
Người cư trú hợp pháp không tự động bị ảnh hưởng
Phạm vi của hệ thống mới là công dân nước thứ ba không còn quyền lưu trú hợp pháp tại EU. Quy định không có nghĩa mọi người nước ngoài đang sinh sống tại Đức hoặc các nước thành viên khác đều phải rời khỏi nơi cư trú.
Người đang có thị thực hợp lệ, giấy phép cư trú hoặc quyền cư trú dài hạn không tự động mất quyền chỉ vì EU thông qua quy định hồi hương. Tình trạng pháp lý của mỗi người vẫn phụ thuộc vào giấy tờ, điều kiện cư trú và quyết định cụ thể áp dụng cho hồ sơ của họ.
Những trường hợp đang làm thủ tục hành chính cũng cần được xem xét theo quy định tương ứng. Việc EU xây dựng hệ thống hồi hương chung không tự nó thay thế các thủ tục cấp, gia hạn hoặc xem xét quyền cư trú.
Tỷ lệ hồi hương thấp thúc đẩy cải cách
EU muốn tăng hiệu quả thực hiện các quyết định hồi hương sau khi tỷ lệ người thực tế rời khỏi khối vẫn ở mức thấp. Theo số liệu được nêu trong quá trình thông qua quy định, tỷ lệ hồi hương thực tế năm 2025 đạt khoảng 28%.
Hội đồng EU cũng cho biết khoảng hai trong ba người đã nhận lệnh rời EU trên thực tế vẫn chưa rời đi. Khoảng cách giữa số quyết định được ban hành và số trường hợp thực sự hồi hương là một trong những vấn đề mà hệ thống mới hướng tới giải quyết.
Quy định được thiết kế nhằm thống nhất thủ tục, cải thiện trao đổi thông tin và tăng khả năng phối hợp giữa các nước thành viên. Đây cũng là một phần trong nỗ lực rộng hơn của EU nhằm quản lý di cư và hệ thống tị nạn.
Quy định có hiệu lực theo từng giai đoạn
Sau khi được Hội đồng EU phê chuẩn lần cuối, quy định sẽ được đăng trên Công báo Liên minh châu Âu và có hiệu lực vào ngày tiếp theo theo lịch trình được công bố.
Một số điều khoản, trong đó có những quy định liên quan đến trung tâm hồi hương, có thể được áp dụng sớm. Các phần cần thêm thời gian chuẩn bị sẽ bắt đầu áp dụng sau một năm, nhằm tạo điều kiện cho các nước thành viên xây dựng cơ chế thực hiện.
Ba năm sau thời điểm quy định có hiệu lực, cơ chế công nhận lệnh hồi hương giữa các nước sẽ được đánh giá lại. Kết quả đánh giá có thể dẫn đến đề xuất thay đổi mức độ bắt buộc của cơ chế này trong toàn EU.
Vũ Bình Minh - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
