Đề xuất cho phép ông bà nhận cháu ruột làm con nuôi hoặc anh chị em ruột nhận nhau làm con nuôi trong những trường hợp đặc biệt được đại biểu Lý Anh Thư (đoàn An Giang) đưa ra tại phiên thảo luận Quốc hội chiều 2/11 về dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi).
Theo đại biểu, những quy định cấm hiện hành cần được xem xét linh hoạt hơn nếu việc xác lập quan hệ cha mẹ nuôi - con nuôi thực sự phục vụ lợi ích tốt nhất của trẻ em.
Đề xuất này hướng tới những hoàn cảnh gia đình mà trẻ em không còn được cha mẹ ruột trực tiếp chăm sóc, trong khi ông bà hoặc người thân đang đảm nhận trách nhiệm nuôi dưỡng.
Vấn đề đặt ra là làm thế nào để pháp luật vừa ngăn ngừa tình trạng lợi dụng việc nhận con nuôi, vừa tạo điều kiện cho trẻ có môi trường sống ổn định và được bảo đảm đầy đủ quyền lợi.
Đề nghị xem xét ngoại lệ đối với quan hệ huyết thống
Phát biểu tại hội trường, đại biểu Lý Anh Thư cơ bản đồng tình với sự cần thiết sửa đổi Luật Nuôi con nuôi. Bà cho rằng việc hoàn thiện khung pháp lý sẽ góp phần bảo đảm trẻ em được chăm sóc, nuôi dưỡng trong môi trường gia đình an toàn và ổn định.
Một trong những vấn đề được bà Thư quan tâm là quy định về những người có quan hệ huyết thống được nhận nhau làm con nuôi. Nguyên tắc hạn chế hoặc cấm một số quan hệ nhận nuôi nhằm tránh tình trạng chồng lấn giữa các quan hệ pháp lý trong gia đình. Quy định này cũng hướng tới ngăn chặn những trường hợp lợi dụng thủ tục nhận con nuôi để đạt mục đích không phù hợp.
Tuy nhiên, theo đại biểu An Giang, không nên áp dụng nguyên tắc cấm một cách tuyệt đối trong mọi hoàn cảnh. Thực tế có những gia đình mà ông bà trực tiếp nuôi cháu trong thời gian dài. Một số trẻ mất cha mẹ, có cha mẹ không còn khả năng chăm sóc hoặc phải sống trong những điều kiện đặc biệt.
Trong các trường hợp đó, người ông hoặc người bà có thể là chỗ dựa chính, trực tiếp bảo đảm sinh hoạt, học tập và quá trình trưởng thành của trẻ. Quan hệ chăm sóc trên thực tế đôi khi đã hình thành từ lâu, nhưng địa vị pháp lý giữa các bên chưa phản ánh đầy đủ trách nhiệm đang được thực hiện.
Đại biểu Thư cho rằng việc xác lập quan hệ cha mẹ nuôi - con nuôi có thể tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn cho hoạt động chăm sóc, giáo dục và đại diện cho trẻ. Đây cũng là căn cứ để xác định quyền, nghĩa vụ của người nhận nuôi trong quá trình bảo đảm lợi ích của trẻ em.
Đại biểu Lý Anh Thư phát biểu tại hội trường. Ảnh: quochoi.vn
Quan hệ chăm sóc thực tế cần được pháp luật ghi nhận
Đề xuất không chỉ đề cập đến trường hợp ông bà nhận cháu làm con nuôi mà còn mở rộng tới khả năng anh chị em ruột nhận nhau làm con nuôi trong hoàn cảnh đặc biệt. Đây là vấn đề cần được xem xét trên cơ sở từng trường hợp cụ thể, bởi quan hệ huyết thống và quan hệ nuôi con nuôi có những ý nghĩa pháp lý khác nhau.
Trong một gia đình, người anh hoặc người chị có thể phải đứng ra chăm sóc em khi cha mẹ qua đời hoặc không còn khả năng thực hiện trách nhiệm nuôi dưỡng. Nếu tình trạng này kéo dài, nhu cầu xác lập một quan hệ pháp lý rõ ràng có thể phát sinh, nhất là khi người trực tiếp chăm sóc cần có cơ sở đại diện cho trẻ trong những vấn đề liên quan đến cuộc sống và giáo dục.
Tuy nhiên, việc một người thân đang trực tiếp nuôi dưỡng trẻ không đồng nghĩa mọi trường hợp đều cần chuyển thành quan hệ nhận con nuôi. Điều quan trọng là phải xác định hoàn cảnh của trẻ, nhu cầu bảo vệ quyền lợi và khả năng đáp ứng trách nhiệm của người dự kiến nhận nuôi.
Đại biểu Lý Anh Thư đề xuất giữ nguyên nguyên tắc chung, đồng thời bổ sung cơ chế ngoại lệ với những điều kiện kiểm soát chặt chẽ. Cách tiếp cận này nhằm tránh việc mở rộng quyền nhận con nuôi một cách thiếu giới hạn, nhưng vẫn tạo không gian xử lý cho những hoàn cảnh gia đình mà quy định chung chưa đáp ứng đầy đủ.
Những điều kiện cần được kiểm soát chặt chẽ
Theo hướng đề xuất của đại biểu, việc xem xét ngoại lệ cần dựa trên ba nhóm yếu tố chính: hoàn cảnh thực tế của trẻ, điều kiện của người nhận nuôi và sự tự nguyện của các bên liên quan.
Trước hết, cơ quan có thẩm quyền cần đánh giá hoàn cảnh của trẻ và xác định việc nhận nuôi có thực sự đem lại lợi ích tốt hơn hay không. Việc trẻ đang sống với ông bà hoặc anh chị em ruột phải được xem xét cùng các điều kiện chăm sóc, giáo dục và bảo vệ mà trẻ đang có.
Tiếp đó, người nhận nuôi cần có khả năng thực hiện trách nhiệm chăm sóc lâu dài. Việc xác lập quan hệ pháp lý không chỉ nhằm giải quyết một thủ tục hành chính mà còn gắn với những nghĩa vụ thực tế đối với trẻ. Người nhận nuôi phải có điều kiện phù hợp để bảo đảm cuộc sống và sự phát triển của trẻ.
Sự tự nguyện của các bên cũng là yếu tố được đại biểu nhấn mạnh. Cơ chế ngoại lệ cần có biện pháp kiểm tra để tránh tình trạng ép buộc, lợi dụng hoàn cảnh khó khăn hoặc sử dụng thủ tục nhận con nuôi cho những mục đích không liên quan đến việc bảo vệ trẻ em.
Đây cũng là cơ sở để phân biệt một quan hệ nhận nuôi xuất phát từ nhu cầu chăm sóc thực sự với những trường hợp chỉ nhằm thay đổi địa vị pháp lý trên giấy tờ. Nếu thiếu cơ chế kiểm soát, việc nới lỏng quy định có thể làm phát sinh những tranh chấp mới trong gia đình và gây ảnh hưởng đến quyền lợi của trẻ.
Đề nghị ngăn chặn việc gắn nhận con nuôi với hiến mô, bộ phận cơ thể
Cũng tại phiên thảo luận chiều 2/11, một số đại biểu Quốc hội đề nghị bổ sung quy định cấm gắn việc nhận con nuôi với yêu cầu hiến mô hoặc bộ phận cơ thể. Đây là vấn đề được đặt ra sau khi Bộ Y tế trình dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi).
Đề nghị này liên quan trực tiếp đến yêu cầu bảo vệ người được nhận nuôi, đặc biệt là trẻ em và những người chưa có đầy đủ khả năng tự bảo vệ quyền lợi của mình. Quan hệ nhận con nuôi phải xuất phát từ mục đích chăm sóc, nuôi dưỡng và bảo đảm sự phát triển của người được nhận nuôi, không thể trở thành điều kiện để đổi lấy việc hiến mô hoặc bộ phận cơ thể.
Hai nhóm đề xuất tại phiên thảo luận cùng đặt ra yêu cầu hoàn thiện các cơ chế bảo vệ trong quan hệ nuôi con nuôi. Một mặt, pháp luật cần có sự linh hoạt cần thiết để giải quyết những hoàn cảnh gia đình đặc biệt. Mặt khác, các quy định phải đủ chặt chẽ để ngăn ngừa việc lợi dụng quan hệ nhận nuôi, nhất là khi quyền lợi và sự an toàn của trẻ em có nguy cơ bị ảnh hưởng.
Những ý kiến trên được đưa ra trong quá trình Quốc hội xem xét dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi). Đề xuất về cơ chế ngoại lệ đối với ông bà nhận cháu và anh chị em ruột nhận nhau làm con nuôi cần tiếp tục được nghiên cứu trong quá trình hoàn thiện dự thảo luật.
Cẩm Chi - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
