Di sản lịch sử và tâm lý khác biệt
Hơn 30 năm sau khi Bức tường Berlin sụp đổ, nước Đức tưởng chừng đã hoàn tất sứ mệnh lịch sử tái thống nhất. Tuy nhiên, kết quả bầu cử gần đây tại miền Đông Đức đã gióng lên hồi chuông cảnh báo: Đảng Sự lựa chọn khác cho nước Đức (AfD) không chỉ tăng trưởng mà còn vươn lên thành lực lượng thống trị tại khu vực này.
Câu hỏi đặt ra là vì sao một vùng đất từng thuộc chế độ xã hội chủ nghĩa lại trở thành “pháo đài” của cánh hữu cực đoan?
Nguyên nhân không nằm ở sự nhất thời, mà là sự tổng hòa của những tổn thương lịch sử, di sản ý thức hệ hậu cộng sản và những vết sẹo kinh tế chưa lành.
Ảnh minh họa - © Báo điện tử tin tức VIỆT ĐỨC
Năm bang miền Đông Đức, với khoảng 12,6 triệu dân, mang một lịch sử hoàn toàn khác biệt so với miền Tây. Nhiều thập kỷ sống dưới chế độ Cộng hòa Dân chủ Đức (DDR) đã định hình nên một tâm lý xã hội đặc thù.
Thứ nhất, đó là sự hoài nghi thể chế. Người dân miền Đông từng chứng kiến sự sụp đổ của một hệ thống chính trị. Khi những hứa hẹn về một “thời kỳ hoàng kim” sau tái thống nhất không trọn vẹn, họ dễ dàng rơi vào trạng thái hoài nghi tính chính danh của các đảng phái truyền thống ở Berlin. AfD đã khai thác triệt để tâm lý này bằng thông điệp chống lại hệ thống (anti-establishment) đầy sắc bén.
Thứ hai, là góc nhìn về Nga và bài học nhập cư. Dưới thời DDR, xã hội miền Đông tương đối khép kín và đồng nhất về sắc tộc. Sự chuyển đổi nhân khẩu học quá nhanh cùng làn sóng nhập cư trong thập kỷ qua khiến họ cảm thấy bất an hơn so với người miền Tây. Bên cạnh đó, mối liên hệ lịch sử và văn hóa thời DDR khiến quan điểm của người miền Đông về Nga “mềm mại” hơn, làm cho chính sách thân Moscow của AfD trở nên dễ chấp nhận đối với nhiều cử tri.
Cảm giác “công dân hạng hai” và sự chuyển dịch cử tri
Khi tiến trình tái thống nhất diễn ra gấp gáp, hàng loạt nhà máy quốc doanh ở miền Đông bị đóng cửa hoặc bán lại. Hàng triệu người mất việc làm và vị thế xã hội chỉ sau một đêm. Cảm giác bị “thôn tính” thay vì “hợp nhất” khiến một bộ phận lớn cư dân miền Đông cảm thấy họ bị đối xử như những “công dân hạng hai”.
Sự dịch chuyển cử tri từ Đảng Cánh tả (Die Linke) – vốn từng là nơi gửi gắm niềm tin của những người thất vọng sau tái thống nhất – sang AfD là một bước ngoặt logic. Khi Die Linke dần chuyển hướng sang các chủ đề tiến bộ xã hội kiểu Tây Đức, AfD xuất hiện và tiếp quản toàn bộ sự bất mãn đó, lồng ghép nó vào chủ nghĩa dân tộc và chính sách bảo hộ gay gắt.
Chênh lệch kinh tế dai dẳng giữa hai miền
Lý do sâu xa nhất nuôi dưỡng sức mạnh của AfD chính là sự chênh lệch kinh tế thực tế giữa hai miền. Những thống kê từ Ngân hàng Trung ương Đức (Bundesbank) và Cơ quan Thống kê Liên bang đã phơi bày rõ nét khoảng cách này.
Về bất bình đẳng thu nhập, mức lương trung bình của lao động toàn thời gian ở miền Đông hiện vẫn thấp hơn miền Tây từ 14% đến 21%, tương đương khoảng 580 euro mỗi tháng cho cùng một khối lượng công việc.
Khoảng cách về tài sản (Wealth Gap) cũng rất lớn. Do không có tích lũy tư nhân từ thời DDR, tài sản ròng trung vị của một hộ gia đình miền Tây hiện đạt khoảng 143.200 euro, cao gấp 4 lần so với con số 35.900 euro ở miền Đông. Tỷ lệ sở hữu nhà ở miền Đông chỉ đạt khoảng 30–34%, phần lớn dòng tiền thuê nhà hàng tháng đều chảy về túi các chủ bất động sản ở miền Tây.
Miền Đông cũng chứng kiến sự vắng bóng của các “đầu não” kinh tế. Trong số 40 tập đoàn lớn nhất nước Đức thuộc chỉ số chứng khoán DAX 40, không có bất kỳ trụ sở chính nào đặt tại 5 bang miền Đông. Khu vực này chủ yếu đóng vai trò là “công xưởng gia công” hoặc chi nhánh. Thêm vào đó, dù chiếm 15% dân số, chỉ có chưa đầy 4% các vị trí lãnh đạo cấp cao như CEO, giáo sư, thẩm phán tối cao là người gốc Đông Đức.
Chiến thắng của AfD tại miền Đông Đức không phải là một hiện tượng ngẫu nhiên, mà là tấm gương phản chiếu những rạn nứt kinh tế - xã hội đã bị ngó lơ suốt nhiều thập kỷ. Sự kết hợp giữa lương thấp hơn, thiếu tài sản tích lũy, sự thiếu hụt đại diện lãnh đạo và ký ức lịch sử đặc thù đã tạo ra một “ngòi nổ” hoàn hảo.
Nếu chính quyền liên bang tại Berlin tiếp tục nhìn nhận sự trỗi dậy của AfD đơn thuần qua lăng kính cực đoan chính trị mà bỏ qua những bất công kinh tế - xã hội cốt lõi tại miền Đông, thì bức tường Berlin trong tâm trí người dân nơi đây sẽ còn rất lâu mới có thể hoàn toàn sụp đổ.
Nguyễn Thanh Bình - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
Theo: BUNDESBANK, STATISTISCHES BUNDESAMT
