Đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội Mỹ trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11/2026, tạo ra bước ngoặt chính trị đối với Tổng thống Donald Trump. Thất bại của Đảng Cộng hòa có thể làm thay đổi chính sách của Washington về Iran, Israel, Ukraine và thương mại quốc tế, trong khi thị trường năng lượng đã phản ứng trước triển vọng giảm căng thẳng tại Trung Đông.
Kết quả bầu cử khiến ông Trump phải đối mặt với tình trạng chính quyền liên bang bị chia rẽ.
Đảng Dân chủ sẽ có thêm công cụ giám sát, điều chỉnh ngân sách và gây sức ép đối với các quyết sách của Nhà Trắng. Tuy nhiên, khả năng kiểm soát Quốc hội không đồng nghĩa với quyền phủ quyết những quyết định của tổng thống.
Illustration: Craig Stephens
Chiến thắng của Đảng Dân chủ thay đổi tương quan quyền lực
Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đã đưa Đảng Dân chủ trở lại vị trí chiếm đa số tại Hạ viện và Thượng viện. Đây là thất bại lớn đối với Đảng Cộng hòa, vốn đang kiểm soát cả hai viện trong giai đoạn đầu nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump.
Nguyên nhân quan trọng nằm ở những bất mãn kinh tế và chi phí sinh hoạt. Lạm phát, giá nhiên liệu cao và tác động của cuộc chiến với Iran trở thành những vấn đề gây sức ép lên chính quyền. Cử tri cũng bày tỏ quan ngại về cách điều hành và những tranh cãi liên quan đến chính quyền liên bang.
Quốc hội mới dự kiến bắt đầu hoạt động từ ngày 3/1. Khi đó, các nghị sĩ Dân chủ sẽ nắm quyền quyết định chương trình nghị sự tại hai viện. Họ có thể tổ chức các phiên điều trần, điều tra hoạt động hành pháp và thúc đẩy những dự luật trái với ưu tiên của Nhà Trắng.
Dù vậy, ông Trump vẫn giữ quyền phủ quyết các dự luật do Quốc hội thông qua. Muốn bác bỏ quyền phủ quyết này, hai viện cần đạt đa số hai phần ba. Vì thế, những vấn đề như viện trợ Ukraine có thể nhận được sự ủng hộ lưỡng đảng, nhưng không thể mặc nhiên xem đây là khả năng của riêng Đảng Dân chủ.
Iran có thêm dư địa trong các cuộc đàm phán với Mỹ
Trung Đông là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng trực tiếp từ sự thay đổi tương quan quyền lực tại Washington. Sau nhiều tháng xung đột, chính quyền Mỹ phải đối mặt với sức ép ngày càng lớn về chi phí quân sự và giá nhiên liệu trong nước.
Thất bại bầu cử khiến ông Trump có thêm động lực tìm kiếm một thỏa thuận với Iran nhằm giảm căng thẳng. Một thỏa thuận ngừng bắn hoặc khuôn khổ đàm phán có thể giúp Washington hạn chế những hệ quả kinh tế của xung đột. Tuy nhiên, kết quả ngoại giao vẫn phụ thuộc vào lập trường của Tehran và các điều kiện an ninh trong khu vực.
Thị trường dầu mỏ đã phản ứng trước triển vọng đàm phán. Giá dầu Brent giảm liên tiếp trong ba phiên, khi giới đầu tư đánh giá khả năng Mỹ và Iran tiến gần hơn đến một thỏa thuận. Kỳ vọng giảm nguy cơ gián đoạn nguồn cung khiến thị trường điều chỉnh mức định giá rủi ro địa chính trị.
Tuy nhiên, giá dầu giảm không đồng nghĩa nguy cơ xung đột đã chấm dứt. Nếu Iran nhận thấy Washington đang chịu sức ép chính trị và muốn nhanh chóng kết thúc chiến tranh, Tehran có thể tận dụng vị thế đó để đòi hỏi những điều kiện có lợi hơn. Bất đồng trong đàm phán hoặc một diễn biến quân sự mới đều có thể đảo ngược tâm lý thị trường.
Quốc hội Mỹ cũng có thể sử dụng quyền kiểm soát ngân sách quốc phòng để gây sức ép lên chiến dịch quân sự. Các nghị sĩ Dân chủ có khả năng yêu cầu chính quyền giải trình về mục tiêu, chi phí và cơ sở pháp lý của hoạt động quân sự tại Iran. Điều này có thể hạn chế dư địa hành động của Nhà Trắng.
Israel đối mặt nguy cơ thay đổi chính sách viện trợ
Israel cũng phải tính đến những thay đổi trong chính sách của Washington. Quan hệ đồng minh giữa hai nước lâu nay dựa trên hợp tác an ninh, chia sẻ thông tin tình báo và hỗ trợ quân sự quy mô lớn.
Mỹ hiện duy trì khoản viện trợ quân sự cơ bản 3,8 tỷ USD mỗi năm cho Israel. Ngoài khoản này, Washington còn cung cấp thêm nhiều hỗ trợ vũ khí trong các giai đoạn xung đột. Tuy nhiên, sự ủng hộ của các nghị sĩ Dân chủ đối với chính sách quân sự của Israel đang có dấu hiệu suy giảm.
Những tranh cãi liên quan đến chiến dịch tại Gaza và Lebanon có thể khiến Quốc hội mới xem xét chặt chẽ hơn các gói viện trợ. Một số nghị sĩ có thể thúc đẩy hạn chế cung cấp những loại vũ khí nhất định hoặc đặt thêm điều kiện đối với hoạt động sử dụng vũ khí của Israel.
Điều đó không đồng nghĩa Mỹ sẽ lập tức chấm dứt hỗ trợ Israel. Những quyết định liên quan đến viện trợ còn phụ thuộc vào tương quan giữa các nhóm nghị sĩ, tình hình an ninh khu vực và khả năng đạt đồng thuận tại hai viện.
Ukraine có cơ hội khôi phục viện trợ quân sự
Ở Đông Âu, chiến thắng của Đảng Dân chủ tạo thêm cơ hội cho Ukraine tìm kiếm sự hỗ trợ từ Washington. Các nghị sĩ thuộc đảng này có thể thúc đẩy những gói viện trợ mới, đồng thời phản đối kế hoạch nới lỏng các biện pháp hạn chế đối với năng lượng Nga.
Một trong những hướng đi được quan tâm là dự luật ngăn chính quyền Mỹ đưa dầu diesel Nga trở lại thị trường. Các nghị sĩ cũng có thể yêu cầu giám sát chặt hơn những quyết định liên quan đến trừng phạt Moscow và chính sách năng lượng của Washington.
Nếu nhận được sự ủng hộ của một bộ phận nghị sĩ Cộng hòa, các dự luật viện trợ Ukraine có thể đạt số phiếu đủ lớn để vượt qua quyền phủ quyết của tổng thống. Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa khả năng kiểm soát chương trình nghị sự và khả năng thông qua một quyết định bất chấp sự phản đối của Nhà Trắng.
Dù vậy, hỗ trợ tài chính không thể giải quyết ngay những thiếu hụt quân sự cấp bách của Kyiv. Ukraine vẫn cần các hệ thống phòng không, đặc biệt là tên lửa đánh chặn dành cho tổ hợp Patriot, để bảo vệ cơ sở hạ tầng và các thành phố trước những đợt tấn công đường không.
Khoảng cách giữa quyết định ngân sách và khả năng chuyển giao vũ khí cũng là vấn đề cần tính đến. Ngay cả khi Quốc hội thông qua gói hỗ trợ mới, quá trình phân bổ, sản xuất và vận chuyển vẫn cần thời gian. Vì vậy, triển vọng chính trị thuận lợi hơn chưa chắc giúp Ukraine giải quyết ngay nhu cầu quân sự trong mùa đông.
Trung Quốc có thêm lợi thế trong đàm phán thương mại
Thay đổi quyền kiểm soát Quốc hội cũng ảnh hưởng đến chính sách thương mại của Mỹ. Ông Trump từng sử dụng thuế quan như một công cụ gây sức ép trong quan hệ với các đối tác, đặc biệt là những nền kinh tế có thặng dư thương mại lớn với Washington.
Quốc hội do Đảng Dân chủ kiểm soát có thể tăng cường giám sát chính sách thuế quan và yêu cầu chính quyền giải trình về tác động đối với doanh nghiệp, người tiêu dùng. Tuy nhiên, không phải mọi quyết định áp thuế đều cần Quốc hội thông qua trước. Tổng thống vẫn có thể sử dụng những thẩm quyền được luật liên bang ủy quyền.
Điểm thay đổi chủ yếu nằm ở khả năng giám sát, điều chỉnh luật và hạn chế một số thẩm quyền hành pháp. Những động thái này có thể khiến Washington khó triển khai một số biện pháp thương mại mới mà không gặp phản ứng từ Quốc hội.
Trung Quốc có thể tận dụng tình trạng chia rẽ chính trị tại Mỹ để củng cố vị thế đàm phán. Bắc Kinh có thêm cơ hội yêu cầu điều kiện thuận lợi hơn trong các cuộc thương lượng về thuế quan, đầu tư và tiếp cận thị trường.
Các nền kinh tế châu Á cũng có thể thận trọng hơn trước khi đưa ra những cam kết đầu tư dài hạn tại Mỹ. Khi chính sách thương mại có nguy cơ thay đổi theo tương quan quyền lực trong Quốc hội, doanh nghiệp sẽ phải tính thêm rủi ro về chi phí và khả năng duy trì các thỏa thuận.
Quốc hội chia rẽ tạo ra trạng thái cân bằng mong manh
Việc tổng thống và Quốc hội thuộc hai đảng khác nhau thường khiến quá trình hoạch định chính sách tại Mỹ phức tạp hơn. Những dự luật gây tranh cãi có thể bị trì hoãn, ngân sách phải trải qua nhiều vòng thương lượng và các quyết định hành pháp phải đối mặt với sự giám sát chặt chẽ.
Đối với thị trường quốc tế, điều này có thể làm giảm nguy cơ Washington đột ngột triển khai những chính sách gây xáo trộn lớn. Tuy nhiên, sự chia rẽ cũng có thể kéo dài tình trạng bất định, đặc biệt khi hai bên không đạt được thỏa thuận về ngân sách, quốc phòng hoặc thương mại.
Những diễn biến tiếp theo sẽ phụ thuộc vào cách Quốc hội mới sử dụng quyền lập pháp và giám sát sau ngày 3/1. Trong khi đó, chính quyền ông Trump vẫn tiếp tục điều hành chính sách đối ngoại, quân sự và thương mại cho đến hết nhiệm kỳ. Khả năng đạt thỏa thuận với Iran, duy trì viện trợ Ukraine và điều chỉnh hỗ trợ Israel sẽ là những phép thử đầu tiên đối với tương quan quyền lực mới tại Washington.
Phạm Hương - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
